Vụ giá niken tăng 270% trong 3 phiên và những lỗ hổng tại Sở Giao dịch Kim loại London


Vụ giá niken tăng 270% trong 3 phiên và những lỗ hổng tại Sở Giao dịch Kim loại London - Ảnh 1

Niken dạng bánh ép - một dạng hàng niken thương phẩm. Ảnh: Wikimedia Commons.

3 phiên giao dịch chấn động thị trường kim loại

Đây là một trong những sự cố nghiêm trọng nhất của Sở Giao dịch Kim loại London (LME) trong nhiều thập kỷ, đồng thời cũng là sự cố được ghi chép kỹ nhất. Theo báo cáo độc lập do Oliver Wyman và NERA thực hiện theo đề nghị của LME, công bố tháng 1/2023, giá niken đã tăng vọt từ 27.080 USD lên 101.365 USD/tấn chỉ trong ba phiên giao dịch. 

Riêng phiên 7/3/2022, giá tăng 69%. Từ ngày 4 đến 8/3, các thành viên thị trường đã phải nộp bổ sung gần 16 tỷ USD tiền ký quỹ. Đến 8 giờ 15 phút ngày 8/3, LME quyết định tạm dừng giao dịch niken và sau đó hủy toàn bộ các giao dịch được thực hiện từ 0 giờ ngày hôm đó.

Báo cáo cũng ghi nhận áp lực lên hệ thống thanh toán: sáng 8/3, 4 thành viên không nộp đủ khoản ký quỹ được gọi lúc 7 giờ 30 trong thời hạn 9 giờ, trong khi 6 tháng trước đó không có lần chậm nào, trừ trục trặc kỹ thuật của ngân hàng thanh toán.

Nguyên nhân ở đâu?

Báo cáo độc lập chỉ ra 4 nhóm nguyên nhân, không nhóm nào liên quan tới việc cơ quan nào đứng tên quản lý.

Sở Giao dịch Kim loại London - LME. Ảnh: Wikimedia Commons.

Thứ nhất, tồn kho niken đủ điều kiện giao nhận trên LME cạn. Khối lượng niken có chứng từ kho giảm từ 173.000 tấn vào giữa tháng 9/2021 xuống còn 80.000 tấn vào cuối tháng 2/2022, chỉ tương đương khoảng 10 ngày tiêu thụ của thế giới. Khi lượng niken sẵn sàng giao nhận giảm mạnh, các bên nắm giữ vị thế bán gặp áp lực lớn trong việc đáp ứng nghĩa vụ giao hàng, giá dễ bị đẩy vọt.

Thứ hai, các vị thế bán lớn phân tán qua nhiều đối tác. Các vị thế này được chia nhỏ và thực hiện thông qua nhiều thành viên, cả trên LME và thị trường giao dịch phi tập trung (OTC). Do không nắm được đầy đủ các vị thế được thực hiện ngoài hệ thống giao dịch của mình, LME khó nhận diện chính xác tổng quy mô vị thế bán cũng như mức độ tập trung của các vị thế này trên toàn thị trường.

Thứ ba là giới hạn vị thế quá cao. Khi đó, giới hạn vị thế trên thị trường niken được áp dụng theo quy định MiFID II của Liên minh châu Âu. Báo cáo kết luận các giới hạn này quá cao so với quy mô thị trường, đến mức không có vị thế lớn nào trong tháng 3/2022 vượt ngưỡng. Trong khi đó, dù có quyền áp dụng, LME không thiết lập giới hạn vị thế riêng có tính ràng buộc đối với các giao dịch trên hệ thống.

Thứ tư là thiếu cơ chế kiểm soát biến động giá theo ngày. Trước sự kiện tháng 3/2022, LME chưa áp dụng biên độ giá trần, sàn theo ngày hoặc cơ chế ngắt mạch giao dịch. Vì vậy, dù đã có các ngưỡng kiểm soát biến động giá trong phiên, những cơ chế này vẫn không đủ để ngăn đà tăng giá niken cực đoan trong những ngày xảy ra sự cố.

Theo báo cáo, LME là sở giao dịch đầu tư được công nhận, chịu sự giám sát của Cơ quan Quản lý Tài chính Anh (FCA); tổ chức thanh toán bù trừ LME Clear được Ngân hàng Trung ương Anh cấp phép và giám sát. LME là công ty con của Tập đoàn Sở Giao dịch Hồng Kông (HKEX). Nói cách khác, sự cố xảy ra tại một trong những sở giao dịch hàng hóa - trung tâm tài chính lớn nhất thế giới, dưới sự giám sát của cơ quan quản lý tài chính chuyên biệt, với khung giới hạn vị thế của luật tài chính.

Điều này không có nghĩa mô hình ấy sai. Nó cho thấy một sự thật đơn giản: tên cơ quan quản lý không tự ngăn được khủng hoảng. Điều quyết định là cơ quan ấy có nhìn thấy vị thế ngoài sở hay không, giới hạn vị thế có sát thực tế hay không, kho hàng có đủ không, sở có quyền can thiệp rõ ràng hay không.

LME đã sửa luật chơi thế nào?

Sau sự cố, LME áp dụng biên độ biến động giá hàng ngày ở mức 15% và yêu cầu báo cáo bắt buộc đối với các vị thế OTC, qua đó tăng cường khả năng giám sát các vị thế được nắm giữ ngoài hệ thống giao dịch tập trung. 

Báo cáo độc lập khuyến nghị thêm: tăng cường các quy định ngăn ngừa biến động thị trường bất thường, áp dụng giới hạn vị thế riêng của LME, điều chỉnh cơ chế ngưỡng trách nhiệm giải trình và tăng cường giám sát các vị thế OTC có quy mô đáng kể.

Một cơ sở luyện niken tại Indonesia. 

 Lịch sử LME cho thấy, ngay cả những sở giao dịch lâu đời và có vị thế lớn cũng không tránh khỏi những biến động, sự cố nghiêm trọng nhưng mỗi lần khủng hoảng là một lần bổ sung, hoàn thiện quy tắc vận hành. Uy tín của sở giao dịch đến từ khả năng sửa luật chơi một cách công khai.

Bài học cho Việt Nam 

Bài học ở đây không phải là tránh xa thị trường phái sinh hàng hóa, mà là phải có luật đủ mạnh trước khi thị trường lớn lên. Các nguyên tắc quản lý, giám sát thị trường phái sinh hàng hóa của Tổ chức quốc tế các Ủy ban Chứng khoán (IOSCO), cập nhật tháng 1/2023, yêu cầu báo cáo hợp đồng OTC về kho lưu trữ dữ liệu giao dịch, báo cáo vị thế lớn, quyền lấy thông tin cả vị thế OTC lẫn hàng vật chất, quyền áp giới hạn vị thế, biên độ giá, ký quỹ bổ sung, tạm ngừng hoặc hủy giao dịch. IOSCO không quy định loại cơ quan nào phải đảm nhận việc giám sát.

Ống thép không gỉ dạng cuộn - sản phẩm công nghiệp sử dụng niken trong quá trình sản xuất.

 Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh mà Chính phủ trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ hai gồm 8 chương, 57 điều. Theo Tờ trình số 831/TTr-CP, dự thảo đưa giao dịch phái sinh OTC vào phạm vi điều chỉnh, quy định công khai thông tin, giám sát giao dịch, quản lý vị thế, ký quỹ, bảo đảm thanh toán, bảo vệ tài sản khách hàng. Ủy ban Kinh tế và Tài chính, cơ quan thẩm tra, đề nghị bảo đảm tính độc lập giữa Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, có khuôn khổ OTC tương xứng rủi ro, có cơ chế xử lý đủ nhanh khi một thành viên mất khả năng thanh toán.

Đó chính là những lỗ hổng mà sự cố tại LME phơi ra. Một thị trường còn non trẻ như Việt Nam có lợi thế: học được bài học mà không phải trả học phí.


person

Thấy bài viết hữu ích?

Chia sẻ với bạn bè của bạn!