Xuất khẩu lao động sang Nhật Bản không cần xuất cảnh: Liệu AI có đang khiến lao động nước ngoài mất việc?

Từ lâu, Philippines được xem là cường quốc xuất khẩu lao động. Nhưng giờ đây, thay vì rời quê hương sang những công trường xa xôi, một thế hệ lao động mới đang "xuất khẩu" trí tuệ và kỹ năng qua mạng Internet.

Trong những tòa nhà chọc trời ở Manila, hàng chục kỹ sư trẻ ngồi sau màn hình, đeo kính thực tế ảo, điều khiển cánh tay robot đang xếp hàng hóa tại các cửa hàng tiện lợi ở Nhật Bản. Câu chuyện này mở ra một kỷ nguyên mới của toàn cầu hóa lao động, nơi "chân tay" của con người có thể vượt biên giới mà thân thể vẫn ở nguyên quê nhà.

Chuỗi cung ứng lao động ảo

Nhật Bản, nền kinh tế già hóa nhanh nhất thế giới, đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhân công trầm trọng. Trong khi đó, chính phủ lại thận trọng với chính sách nhập cư. Đó là lý do startup Telexistence tìm đến một giải pháp táo bạo: triển khai robot AI để xếp hàng hóa trong hơn 300 cửa hàng FamilyMart và Lawson ở Tokyo, đồng thời thuê nhân viên từ Astro Robotics tại Philippines giám sát và điều khiển chúng từ xa.

Các "phi công" (cách gọi của Astro Robotics dành cho những người điều khiển) mỗi người có thể theo dõi khoảng 50 robot cùng lúc, đảm bảo mọi thao tác diễn ra trơn tru. Khi robot vô tình làm rơi một lon nước, nhân viên tại Manila sẽ ngay lập tức đeo kính VR, dùng tay cầm điều khiển để ra lệnh cho cánh tay máy nhặt lại món hàng, gần như theo thời gian thực. Một lỗi nhỏ ở Tokyo có thể được sửa chỉ trong vài giây từ cách đó hơn 3.000 km.

Nhờ công nghệ của Nvidia và Microsoft, mô hình này trở thành ví dụ điển hình cho "xuất khẩu lao động ảo": Nhật Bản giữ được năng suất, còn Philippines có thêm nguồn việc làm trong lĩnh vực công nghệ cao mà không cần di cư.

Công việc nghe có vẻ tương lai, nhưng thu nhập của những "phi công robot " lại khiêm tốn: 250–315 USD/tháng, tương đương lương nhân viên tổng đài. Nhiều người chỉ được ký hợp đồng ngắn hạn, không có bảo hiểm y tế hay hưu trí. Họ làm việc tám tiếng mỗi ngày trong môi trường áp lực cao, phải can thiệp khoảng 50 lần/ca, đôi khi cảm thấy choáng váng, mỏi mắt vì say thực tế ảo (cybersickness).

Thực tế, đây vẫn là phần mở rộng của chuỗi giá trị toàn cầu, nơi lao động giá rẻ ở các nước đang phát triển gánh vác phần việc nặng nhọc dù là dưới dạng kỹ thuật số.

"Giờ chúng ta không còn bị máy móc lấy việc, mà trở thành người canh máy làm việc," giáo sư Lionel Robert thuộc Đại học Michigan nhận xét.

Sự dịch chuyển này cho thấy các công ty đang "ngoại biên hóa" cả quá trình tự động hóa, đưa khâu giám sát và huấn luyện robot sang những nơi có chi phí thấp hơn. Các nhà nghiên cứu gọi đây là "làn sóng BPO 2.0", tức là hình thức mới của ngành gia công phần mềm và dịch vụ toàn cầu.

Về lý thuyết, đây là mô hình hợp tác lý tưởng: robot thực hiện các nhiệm vụ lặp đi lặp lại 96% thời gian, còn con người can thiệp trong 4% các trường hợp bất thường, chẳng hạn như khi robot đánh rơi một lon nước. Tuy nhiên, đằng sau sự hợp tác đó là một thực tế khắc nghiệt.

Các chuyên gia robot học như Giáo sư Lionel Robert của Đại học Michigan gọi vai trò này là sự suy giảm giá trị: người lao động không còn làm việc mà trở thành "người giám sát cỗ máy làm việc", hay nói thẳng thắn hơn, là "người thay thế (substitute) cho robot ". Họ là "phụ tùng" cần thiết để duy trì tính liên tục của hệ thống tự động.

Tờ Rest of World (RoT) nhận định áp lực là vô cùng lớn bởi một khi hệ thống dừng lại, nhiệm vụ của họ là đưa nó hoạt động trở lại ngay lập tức. Bên cạnh đó, việc sử dụng tai nghe VR để điều khiển robot cũng gây ra vấn đề sức khỏe nghiêm trọng như say ảo giác không gian mạng (cybersickness), khiến người lao động thường xuyên cảm thấy chóng mặt.

Tự động hóa hay tự hủy công việc?

Theo RoT, điều trớ trêu là mỗi cử chỉ của những người điều khiển robot ấy đang góp phần huấn luyện trí tuệ thể chất (physical intelligence) cho robot , thứ có thể khiến họ trở nên thừa thãi trong tương lai.

Mỗi lần một phi công Philippines đeo tai nghe VR và điều khiển robot lấy lại đồ vật bị rơi, hành động đó đang được ghi lại. Telexistence thu thập khối lượng lớn "dữ liệu và bí quyết vận hành từ xa 'có cơ thể'" này để đào tạo các mô hình AI nền tảng như Physical Intelligence.

Telexistence hiện đang hợp tác với startup Mỹ Physical Intelligence để phát triển mô hình AI có khả năng mô phỏng chuyển động của con người một cách hoàn toàn tự động. Khi robot đủ "khéo tay" để tự học từ dữ liệu hành động của con người, "phi công" Manila có thể không còn cần thiết.

Nói cách khác, những người lao động trẻ đang được trả lương thấp để cung cấp dữ liệu huấn luyện, đẩy nhanh quá trình AI trở nên thông minh hơn, cuối cùng dẫn đến việc thay thế chính họ. Xian Guevarra, một đại diện công đoàn ở Philippines, đã chỉ ra rằng người Philippines đang xây dựng công cụ có thể được dùng để thay thế họ, và mục đích chính là tối đa hóa lợi nhuận ở nước ngoài, chứ không phải để tăng cường hiệu quả công việc cho người lao động.

Tuy nhiên, dù phải đối mặt với rủi ro bị thay thế, lực lượng lao động Philippines vẫn đón nhận những cơ hội này. Mức lương họ nhận được, dù thấp hơn nhiều so với các nước phát triển, vẫn cao hơn so với công ty địa phương. Đây là một sự đánh đổi kinh tế phức tạp: nhận lấy công việc có tính chất đào tạo AI với mức lương cao hơn thị trường trong nước, ngay cả khi biết rằng nó có thể đẩy nhanh sự lỗi thời của chính mình.

Bên cạnh đó, các chuyên gia cho rằng "tự động hóa hoàn toàn" vẫn là mục tiêu xa vời.

"Luôn cần con người giám sát," giáo sư Robert của Đại học Michigan nói. "Tương lai sẽ không phải là người hay máy, mà là một lực lượng lai, nơi cả hai cùng tồn tại."

Tờ RoT nhận định Philippines đang ở vị thế đặc biệt trong làn sóng này. Là trung tâm của ngành outsourcing, quốc gia này đang chứng kiến sự bùng nổ việc làm liên quan đến AI , từ huấn luyện mô hình đến vận hành robot và phát triển chatbot. Nhiều kỹ sư trẻ được thuê bởi các tập đoàn quốc tế với mức lương rẻ hơn nhiều so với Mỹ hay Nhật.

Câu chuyện của những "phi công robot " không chỉ là bước tiến công nghệ, mà còn là lời nhắc về cách toàn cầu hóa đang biến đổi: con người có thể ngồi tại Manila, làm việc cho Tokyo, được trả lương tính theo chuẩn địa phương, và dữ liệu họ tạo ra lại dùng để dạy máy thay thế chính họ.

Hiện tượng điều khiển robot từ Manila không phải là một sự biệt lập, mà là một phần của xu hướng toàn cầu, nơi thị trường tác nhân AI dự kiến tăng trưởng theo cấp số nhân. Nó báo hiệu sự xuất hiện của lực lượng lao động lai ghép giữa robot , AI , tự động hóa và con người.

Theo công ty nghiên cứu thị trường MarkNtel Advisors, tự động hóa đang tăng tốc trên toàn cầu, với thị trường AI dự kiến ​​sẽ tăng trưởng gấp tám lần, lên 43 tỷ USD vào năm 2030. Thị trường robot công nghiệp dự kiến ​​sẽ tăng gần gấp đôi.

AI không chỉ gây sa thải ở các nước phát triển, mà còn tạo ra một hình thức xuất khẩu lao động không biên giới mới, chuyên môn hóa cao nhưng bấp bênh ở các nước đang phát triển.

Thế nhưng chính điều này lại đặt ra câu hỏi: nếu máy móc có thể làm thay con người ở nơi khác, thì giá trị thật sự của lao động trong thời đại AI sẽ được đo bằng gì, kỹ năng, sự sáng tạo, hay chỉ là mức giá rẻ hơn cho cùng một công việc?

*Nguồn: RoT, Fortune, BI