Xuất nhập khẩu Việt Nam: Cơ hội, thách thức và hướng đi mới

Tuy nhiên, để duy trì tăng trưởng cao và bền vững, xuất khẩu không thể chỉ dựa vào mở rộng quy mô mà cần chuyển mạnh sang mô hình phát triển theo chiều sâu, gắn với phương thức thương mại mới, tiêu chuẩn bền vững và nâng cao giá trị gia tăng. 

Bài 1: Xuất nhập khẩu - Trụ cột tăng trưởng và những thách thức mới

Trong giai đoạn 2020-2025, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam đã ghi dấu một chặng đường phát triển đặc biệt ấn tượng, trở thành một trong những trụ cột quan trọng nhất của tăng trưởng kinh tế và ổn định vĩ mô. Bất chấp những cú sốc chưa từng có từ đại dịch COVID-19, xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng và xu hướng bảo hộ gia tăng, thương mại quốc tế của Việt Nam không những trụ vững mà còn bứt phá mạnh mẽ, khẳng định vị thế của một nền kinh tế có độ mở cao và khả năng thích ứng ngày càng tốt.

Theo ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), trong 5 năm qua, tốc độ tăng trưởng xuất khẩu bình quân của Việt Nam đạt khoảng 10%/năm, mức tăng trưởng cao trong bối cảnh thương mại toàn cầu phục hồi chậm và nhiều bất ổn. Đáng chú ý, từ năm 2023, Việt Nam đã chính thức gia nhập nhóm 20 nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất thế giới, một cột mốc cho thấy quy mô và vị thế của hàng hóa Việt Nam trên thị trường quốc tế ngày càng được nâng lên.

Không chỉ tăng trưởng về quy mô, xuất nhập khẩu còn đóng góp quan trọng vào ổn định kinh tế vĩ mô. Việt Nam đã duy trì xuất siêu liên tục trong suốt 10 năm, kể từ năm 2016 đến nay. Nguồn ngoại tệ ổn định từ xuất siêu giúp giảm áp lực lên tỉ giá, củng cố dự trữ ngoại hối quốc gia và tạo dư địa linh hoạt cho điều hành chính sách tiền tệ. Trong bối cảnh nền kinh tế có độ mở rất cao như Việt Nam, đây là yếu tố then chốt để giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô.

Riêng trong 11 tháng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu cả nước đạt 430,2 tỷ USD, tăng 16,1% so với cùng kỳ năm trước. Dự kiến cả năm 2025, xuất khẩu có thể vượt mốc 470 tỷ USD, tăng khoảng 16% so với năm 2024. Những con số này không chỉ phản ánh sự phục hồi của cầu thế giới, mà còn cho thấy năng lực sản xuất, tổ chức chuỗi cung ứng và khả năng tận dụng thị trường của doanh nghiệp Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể.

Tuy nhiên, theo Cục trưởng Nguyễn Anh Sơn, phía sau những gam màu sáng đó là không ít thách thức mới đang nổi lên.

Trên bình diện quốc tế, môi trường thương mại toàn cầu đang thay đổi nhanh và khó lường. Kinh tế thế giới phục hồi chậm, xung đột địa chính trị, phân mảnh thương mại, xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng, cùng với chủ nghĩa bảo hộ gia tăng dưới nhiều hình thức, đang làm thu hẹp dư địa tăng trưởng truyền thống. Đặc biệt, các tiêu chuẩn mới về phát triển bền vững, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội và "xanh hóa" chuỗi cung ứng ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc, tạo sức ép lớn đối với doanh nghiệp xuất khẩu, nhất là doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Ở góc nhìn trong nước, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam cũng bộc lộ những điểm nghẽn mang tính cấu trúc. Tăng trưởng xuất khẩu hiện vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước chưa tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao của chuỗi sản xuất và phân phối toàn cầu. Nhiều ngành hàng xuất khẩu chủ lực còn phụ thuộc đáng kể vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu, khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài và nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, năng lực thiết kế, marketing quốc tế và xây dựng thương hiệu của doanh nghiệp Việt Nam vẫn còn hạn chế. Khả năng đáp ứng đồng bộ các tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn xanh và tiêu chuẩn của các thị trường cao cấp chưa thực sự vững chắc. Đây là những yếu tố khiến giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu còn thấp, dù kim ngạch danh nghĩa liên tục tăng cao.

Yêu cầu tái cấu trúc động lực tăng trưởng xuất khẩu

Phân tích sâu hơn về vai trò của xuất nhập khẩu , TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Thương hiệu và Cạnh tranh, cho rằng cần nhìn nhận đầy đủ và đúng bản chất của thương mại quốc tế trong bối cảnh mới. Theo ông, trong nhiều năm qua, dư luận thường nhìn xuất khẩu qua lăng kính khá đơn giản, chủ yếu so sánh tốc độ tăng trưởng hay chênh lệch kim ngạch giữa các năm. Cách tiếp cận này dễ dẫn tới những đánh giá phiến diện, thậm chí phủ nhận vai trò của xuất khẩu khi tốc độ tăng chậm lại.

Lấy ví dụ với quy mô xuất khẩu khoảng 450 tỷ USD, TS. Võ Trí Thành phân tích rằng ngay cả khi tỉ lệ giá trị gia tăng nội địa chỉ đạt khoảng 20%, thì phần đóng góp trực tiếp cho GDP cũng đã lên tới gần 90 tỷ USD - con số rất lớn so với quy mô GDP hiện nay. Điều này cho thấy xuất khẩu vừa là điểm cộng lớn cho tăng trưởng, vừa đặt ra yêu cầu phải nâng cao chất lượng và hàm lượng giá trị gia tăng.

Cũng theo chuyên gia này, không chỉ đóng góp trực tiếp cho tăng trưởng, xuất nhập khẩu còn tạo ra những tác động lan tỏa quan trọng tới ổn định kinh tế vĩ mô và năng lực sản xuất dài hạn. Khoảng 35-40% kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam là máy móc, thiết bị, tức là đầu tư cho công nghệ và năng lực sản xuất trong tương lai. Vì vậy, nhập khẩu không phải là "điểm yếu", mà là một cấu phần không thể thiếu trong quá trình nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Từ những phân tích trên, có thể thấy rằng xuất nhập khẩu Việt Nam đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong những năm tới, xuất khẩu cần tiếp tục phát huy vai trò là động lực then chốt, nhưng không thể đi theo lối mòn cũ. Yêu cầu đặt ra là phải chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu, hiệu quả và bền vững hơn.

Điều này đặt ra yêu cầu tái cấu trúc động lực tăng trưởng xuất khẩu, nơi những phương thức thương mại mới, đặc biệt là thương mại điện tử xuyên biên giới, đang nổi lên như một hướng đi đầy tiềm năng.