Thủy sản xuất khẩu gặp khó

Bị hủy đơn hàng vì thủ tục thiếu cập nhật

Ông Nguyễn Văn Đô, Chủ tịch Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản tỉnh Cà Mau (CASEP), vừa có công văn kiến nghị hỗ trợ tháo gỡ khó khăn về chương trình giám sát dư lượng và chất độc hại trong sản phẩm động vật và thủy sản nuôi năm 2026 khu vực Nam bộ. Cụ thể, các loại thủy sản gồm tôm sú, tôm bạc thẻ, tôm chì và tôm thẻ chân trắng được nuôi phổ biến tại các vùng trọng điểm ở Cà Mau, bao gồm Đất Mới, Năm Căn, Tam Giang, Tân Ân, Đất Mũi và Phan Ngọc Hiển. Tuy nhiên, sau khi chuyển đổi và sáp nhập địa danh, chương trình quản lý năm 2026 đã "bỏ sót" và chưa cập nhật những loại này (bao gồm vùng nuôi và sản phẩm nuôi), dẫn đến hệ quả là nguồn tôm nguyên liệu thu mua từ các địa phương nêu trên khi đưa vào chế biến không đủ điều kiện cấp chứng thư để xuất khẩu sang thị trường EU và các thị trường tương đương, gây thiệt hại lớn cho doanh nghiệp (DN).

Ảnh: Độc Lập

Công ty CP Xuất nhập khẩu thủy sản Năm Căn (SEANAMICO) trong văn bản kiến nghị vấn đề này trước đó cũng cho biết DN đã bị khách hàng châu Âu hủy 2 đơn hàng với khối lượng hơn 30,6 tấn, gây thiệt hại hơn 20 tỉ đồng. Theo ông Ngô Minh Hiển, Tổng giám đốc SEANAMICO, hiện đơn vị này còn 3 đơn hàng với khối lượng hơn 48,6 tấn, trị giá hơn 24 tỉ đồng đang tồn kho. Nếu tình trạng kéo dài, các đơn hàng này có nguy cơ rất cao bị khách hàng hủy tiếp. Một DN khác trên địa bàn tỉnh Cà Mau là Công ty CP CAMIMEX cũng chịu thiệt hại với lý do tương tự. Theo đó, từ ngày 21.1.2026 đến nay, đơn vị đã bị khách hàng châu Âu hủy nhiều đơn hàng, ảnh hưởng trực tiếp đến dòng tiền và kế hoạch kinh doanh năm 2026. Theo đại diện CAMIMEX, hiện DN còn nhiều đơn hàng tồn kho chưa thể xuất khẩu và có nguy cơ cao sẽ tiếp tục bị khách hàng hủy, nếu chậm trễ giải quyết vướng mắc.

Sau khi nhận công văn khẩn nói trên, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản VN (VASEP) lập tức có công văn gửi Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ NN-MT ) nhằm cập nhật đăng ký liên quan đến chương trình giám sát dư lượng các chất độc hại trong động vật và sản phẩm động vật thủy sản nuôi theo quy định. Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký VASEP, phân tích: "Trong bối cảnh hoạt động xuất khẩu thủy sản đang đối mặt với nhiều khó khăn tại các thị trường lớn, để tận dụng cơ hội thị trường, việc bảo đảm tính liên tục của vùng nguyên liệu và thủ tục xác nhận, chứng nhận phục vụ xuất khẩu có ý nghĩa quan trọng đối với DN, nhất là các DN có đơn hàng xuất khẩu sang EU và các thị trường yêu cầu cao về truy xuất nguồn gốc, giám sát dư lượng".

Lãnh đạo VASEP cũng kiến nghị Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường trước mắt giải quyết cơ chế chuyển tiếp và vùng nuôi để Trung tâm NAFIQPM 5 thẩm định và cấp chứng thư cho lô hàng xuất khẩu dựa trên các vùng nuôi cũ đã được giám sát trước đây trong giai đoạn chờ phê duyệt kế hoạch bổ sung. Đồng thời xem xét bổ sung vùng nuôi và đối tượng giám sát vào Chương trình giám sát dư lượng các chất độc hại trong động vật và sản phẩm động vật thủy sản nuôi năm 2026. Trong đó bao gồm ghi nhận và phê duyệt bổ sung 50 mẫu giám sát (tôm sú, tôm thẻ chân trắng, tôm bạc thẻ, tôm chì) tại các vùng nuôi mà Chi cục NAFIQPM Nam bộ đã báo cáo nhằm tháo gỡ ách tắc cho DN thủy sản Cà Mau.

Ảnh: Đào Ngọc Thạch

Nhiều bất cập khi thẻ vàng IUU chưa được gỡ

Cũng theo VASEP, trong hơn 1 tuần qua, hiệp hội đã nhận được nhiều ý kiến phản ánh của các DN chế biến và xuất khẩu hải sản khai thác về những bất cập, khó khăn, vướng mắc liên quan đến quy định quản lý gần đây. Cụ thể, Công văn 2808 yêu cầu DN "bổ sung công đoạn cân, phân loài thực tế khi tiếp nhận đối với từng lô hàng thủy sản khai thác được nhập vào nhà máy" và đảm bảo hồ sơ sản xuất phản ánh đúng khối lượng thực tế.

Với quy định này, DN được hiểu là phải cân xác nhận 100% khối lượng nguyên liệu và phải trùng khớp hoàn toàn với chứng từ nhập khẩu trước khi được đưa vào sản xuất. Điều này không phù hợp với đặc thù kỹ thuật của ngành thủy sản đông lạnh. Thứ nhất, nguyên liệu thủy sản đông lạnh luôn phát sinh hao hụt tự nhiên do mất nước trong quá trình vận chuyển, bốc dỡ, lưu kho; độ mạ băng (glaze) và rã đông sơ bộ. Thứ hai, việc sai lệch về trọng lượng giữa các phương thức, địa điểm và thời điểm cân khác nhau: cân tại tàu, cân tại cảng và cân tại nhà máy và cân tại quốc gia này với quốc gia khác. Sự chênh lệch này mang tính hệ thống và không phản ánh hành vi gian lận. Hiện nay VN chưa có quy định về dung sai (tỷ lệ sai số cho phép) đối với các sai lệch khối lượng phát sinh do nguyên nhân khách quan. Thế nhưng theo quy định nói trên thì mọi sai lệch dù chỉ 0,5 kg hay 1 kg cũng phải báo cáo và giải trình, thậm chí trong nhiều trường hợp phải tạm dừng sản xuất để xử lý hồ sơ, gây thiệt hại không đáng có.

Từ thực tiễn trên, lãnh đạo VASEP đề nghị Bộ NN-MT ban hành quy định mức dung sai ±2% đối với tổng khối lượng lô hàng; và mức dung sai ±3% đối với tỷ lệ giữa các loài trong cùng một lô hàng đối với sản phẩm nguyên con, chưa bao gói, có nhiều loài. Trong phạm vi dung sai cho phép kể trên, DN không cần phải báo cáo cơ quan thẩm quyền mà chỉ ghi nhận trong hồ sơ nội bộ và hồ sơ truy xuất nguồn gốc.

Một bất cập khác được các DN đồng loạt kiến nghị là quy định thông báo trước 48 giờ trước khi lô hàng cập cảng. Theo VASEP, yêu cầu này chưa phù hợp với thực tiễn hoạt động nhập khẩu nguyên liệu thủy sản, cụ thể không phù hợp với đặc thù vận chuyển khu vực: Đối với các tuyến vận chuyển từ các quốc gia lân cận như Thái Lan, Indonesia, Malaysia…, thời gian hành trình tàu container đến các cảng VN chỉ từ 24-36 giờ, thậm chí ngắn hơn. Như vậy, yêu cầu thông báo trước 48 giờ là không khả thi về mặt thời gian, vì DN không thể hoàn tất hồ sơ trước khi tàu khởi hành hoặc ngay sau khi tàu rời cảng nước ngoài. Một ví dụ khác là thị trường Nhật Bản. Hiện nay, thời gian mà cơ quan thẩm quyền Nhật Bản xử lý để cấp C/C cho các lô nguyên liệu nhập từ Nhật Bản về VN để gia công rồi xuất khẩu ngược lại thị trường có C/C cận ngày hàng cập cảng, thậm chí có lô hàng sau ngày cập cảng mới có C/C. Thông tin chính xác về thời gian tàu cập cảng (ETA) thường chỉ được hãng tàu xác nhận sát ngày, thậm chí thay đổi do điều kiện thời tiết, điều độ cảng hoặc tuyến vận chuyển. Do đó, việc yêu cầu DN nộp hồ sơ trước 48 giờ có thể dẫn đến thông tin khai báo không chính xác, phải sửa đổi nhiều lần và gia tăng thủ tục hành chính.