30 triệu mẹ đơn thân và sức ép thầm lặng lên kinh tế Trung Quốc

Tờ SixthTone cho hay hàng triệu phụ nữ ở Trung Quốc đang một mình nuôi con. Con số gần 30 triệu vào năm 2021 không chỉ là một vấn đề xã hội mà còn là một lực lượng kinh tế mạnh mẽ, đang thay đổi cách chúng ta nhìn nhận về lao động, tiêu dùng và các mô hình gia đình.

Tuy nhiên đi cùng với đó cũng là những thách thức mà nền kinh tế số 1 Châu Á phải đối mặt khi những người mẹ đơn thân gây áp lực lên tiêu dùng, nhà ở và dân số.

Áp lực sau cánh cửa gia đình

Tại các thành phố lớn ở Trung Quốc, những câu chuyện mẹ đơn thân chia sẻ căn hộ, luân phiên đưa đón con hay xoay sở giữa ca làm và giờ tan học không còn xa lạ. Phía sau đó là một con số khổng lồ: gần 30 triệu phụ nữ đang nuôi con một mình, phần lớn sau ly hôn.

Theo thống kê của Bộ dân chính Trung Quốc (MCA), chỉ khoảng 1/6 người cha nhận quyền nuôi con sau ly hôn, đồng nghĩa 83% hộ gia đình đơn thân do phụ nữ gánh vác. Tờ SixthTone thì dẫn số liệu nghiên cứu năm 2019 cho thấy 2/3 số cha mẹ đơn thân ở Trung Quốc là do ly hôn.

Con số này không chỉ là hiện tượng xã hội — nó đang âm thầm tạo ra những hệ quả kinh tế sâu rộng.

Đầu tiên là suy giảm nguồn lực lao động nữ. Các nghiên cứu chỉ ra, gánh nặng chăm sóc con khiến nhiều phụ nữ buộc phải giảm giờ làm hoặc rời bỏ thị trường lao động.

Báo cáo của NBS và Ngân hàng thế giới World Bank cho thấy trong khi tỷ lệ tham gia lao động của nữ giới Trung Quốc từng ở mức cao, những năm gần đây đã giảm xuống quanh 60–68%.

Với quy mô 30 triệu người, chỉ cần 10% trong số họ làm ít hơn 20 giờ/tuần so với trung bình, nền kinh tế đã mất đi hàng tỷ giờ lao động mỗi năm — tương đương một phần sản lượng đáng kể bị bỏ lỡ.

Mặc dù nhiều bà mẹ đơn thân có trình độ, họ vẫn thường gặp phải định kiến từ nhà tuyển dụng. Việc phải cân bằng giữa công việc và gia đình khiến họ khó duy trì sự ổn định, từ đó ảnh hưởng đến năng suất lao động và cơ hội thăng tiến.

Tiếp đó là áp lực tiêu dùng và nguy cơ nghèo hóa. Một khảo sát năm 2018 cho thấy hơn 1/3 mẹ đơn thân kiếm dưới 2.000 Nhân dân tệ/tháng (chưa đến 280 USD), khoảng 29% khác có thu nhập từ 2.001 đến 4.000 NDT và chỉ 6% là kiếm được trên 10.000 NDT.

Điều này cho thấy sự bấp bênh về tài chính của một bộ phận lớn các gia đình do phụ nữ làm chủ.

Tại các thành phố hạng nhất, ít nhất 1/4 số bà mẹ đơn thân không có trợ cấp nuôi con sống dưới mức nghèo khổ và 24% khác được xếp vào hộ gia đình có thu nhập thấp.

Trong khi đó, báo cáo của Viện Nghiên cứu Dân số YuWa ước tính chi phí nuôi một đứa trẻ đến 18 tuổi bằng 6,3 lần GDP bình quân đầu người — mức cao hàng đầu thế giới.

Kết quả là, nhóm này phải cắt giảm chi tiêu không thiết yếu, làm thay đổi cơ cấu tiêu dùng và thu hẹp sức mua của một bộ phận dân cư.

Theo một báo cáo từ The Borgen Project, các bà mẹ đơn thân ở Hong Kong (một khu vực có kinh tế tương đồng) thường chi khoảng 50% thu nhập hàng tháng cho chi phí nuôi con.

Mặc dù số liệu này không phản ánh tổng thể nhưng nó cho thấy một gánh nặng tài chính đáng kể mà các bà mẹ đơn thân phải đối mặt.

Ngoài ra, thị trường nhà ở và dịch vụ trông trẻ cũng bị ảnh hưởng. Để giảm chi phí và chia sẻ việc chăm con, nhiều mẹ đơn thân tìm đến mô hình "ở chung" với bạn đồng cảnh, hình thành một thị trường ngách cho căn hộ chia sẻ và nền tảng môi giới.

Đồng thời, nhu cầu dịch vụ trông trẻ linh hoạt, giá rẻ tăng mạnh, mở ra cơ hội kinh doanh nhưng cũng phơi bày khoảng trống trong hệ thống chăm sóc trẻ công cộng.

Một yếu tố nữa ảnh hưởng đến lực lượng lao động là vấn đề sinh đẻ. Gánh nặng tài chính và thời gian khiến nhiều phụ nữ sau ly hôn từ bỏ ý định sinh thêm con.

Đây là yếu tố góp phần làm tỷ lệ sinh ở Trung Quốc giảm sâu, đẩy nhanh quá trình già hóa dân số. Về dài hạn, điều này làm thu hẹp lực lượng lao động tương lai và tăng gánh nặng an sinh.

Các chuyên gia gọi những gia đình mẹ đơn thân là "mắt xích yếu" trong chuỗi phát triển: dễ bị tổn thương, nhưng nếu được hỗ trợ tốt, họ có thể đóng góp đầy đủ cho kinh tế và xã hội. Chính sách trợ cấp nuôi con, dịch vụ trông trẻ công, giờ làm linh hoạt và thực thi nghiêm tiền cấp dưỡng từ cha là những giải pháp được nhắc đến nhiều nhất.

Bởi lẽ, phía sau mỗi con số thống kê không chỉ là câu chuyện sinh kế, mà còn là một phần sức mạnh lao động, sức mua và tương lai dân số của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Sức mạnh thầm lặng

Dù là nạn nhân của nghịch cảnh nhưng những người mẹ đơn thân cũng là những chiến binh kiên cường trên thị trường lao động. Gánh nặng tài chính và trách nhiệm nuôi con đã thúc đẩy họ trở thành một lực lượng lao động đầy nghị lực, đóng góp vào sự phát triển của đất nước theo những cách ít ai ngờ.

Nhu cầu tài chính bắt buộc các bà mẹ đơn thân phải làm việc để nuôi sống gia đình. Nhiều người trong số họ, đặc biệt là những người có trình độ học vấn cao, không ngừng học hỏi và phát triển sự nghiệp để đảm bảo một tương lai tốt đẹp hơn cho con cái.

Một số thậm chí còn chọn con đường khởi nghiệp, tạo ra các doanh nghiệp độc lập để có sự linh hoạt về thời gian.

Với áp lực thời gian và tiền bạc, những mô hình kinh tế mới đã ra đời. Ví dụ điển hình là việc các bà mẹ đơn thân cùng nhau thuê nhà để chia sẻ chi phí sinh hoạt, chăm sóc con cái. Điều này không chỉ giúp giảm gánh nặng tài chính mà còn tạo ra một "hệ thống hỗ trợ xã hội" mới.

Các nền tảng trực tuyến như Xiaohongshu hay Douyin đã trở thành nơi họ kết nối, tìm kiếm bạn cùng phòng, và chia sẻ kinh nghiệm, tạo nên một cộng đồng kinh tế vi mô độc đáo.

Khi thu nhập tăng lên, thói quen tiêu dùng của các bà mẹ đơn thân cũng thay đổi, tạo ra những cơ hội mới cho thị trường.

Ví dụ các bà mẹ đơn thân có xu hướng chi tiêu mạnh tay cho con cái, đặc biệt là trong các lĩnh vực giáo dục, y tế và các hoạt động ngoại khóa. Điều này thúc đẩy sự phát triển của các ngành dịch vụ hỗ trợ trẻ em.

Ngoài ra, nhu cầu về sự tiện lợi đã tạo ra một thị trường sôi động cho các sản phẩm và dịch vụ dành cho một người hoặc một gia đình nhỏ. Các bữa ăn đóng gói sẵn, dịch vụ dọn dẹp nhà cửa, và các ứng dụng giao hàng ngày càng phổ biến, giúp các bà mẹ đơn thân tiết kiệm thời gian và công sức.

Nhìn chung, 30 triệu bà mẹ đơn thân ở Trung Quốc không chỉ là một con số. Họ là một biểu tượng của sự thay đổi, vừa là một lực lượng kinh tế mạnh mẽ, vừa là một lời nhắc nhở về những thách thức còn tồn tại.

Việc nhận ra và hỗ trợ nhóm dân số này không chỉ là một vấn đề đạo đức mà còn là một chiến lược kinh tế thông minh, đảm bảo sự phát triển bền vững và công bằng hơn cho toàn xã hội.

*Nguồn: SixthTone, Fortune, BI