Bắc Kinh 'cứu' bầu trời thoát cảnh ngập trong bụi mịn thế nào?

Bắc Kinh từng được xem là một trong những thành phố ô nhiễm nhất thế giới, nơi sương mù dày đặc và mùi khói bụi cay nồng là trải nghiệm thường ngày của hàng triệu người dân.

Năm 2013, nồng độ PM2.5 trung bình ở Bắc Kinh lên tới khoảng 85–90 µg/m³, cao gấp 17 lần khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO ). Tầm nhìn bị thu hẹp chỉ còn vài trăm mét, nhiều trường học buộc phải đóng cửa vì mức độ ô nhiễm nguy hiểm.

Sự kiện ô nhiễm cực đoan đầu năm 2013, khi một số trạm quan trắc ghi nhận mức PM2.5 vượt 900 µg/m³, cao gấp 90 lần khuyến nghị của WHO , đã trở thành bước ngoặt chính sách.

Hai tháng sau, khi Chủ tịch Tập Cận Bình nhậm chức, lãnh đạo Trung Quốc tuyên bố đất nước cần rời bỏ mô hình “tăng trưởng bằng mọi giá”, chuyển sang hướng phát triển coi trọng chất lượng môi trường.

Ngay sau đó, nước này phát động "chiến tranh chống ô nhiễm không khí", triển khai một loạt biện pháp quy mô lớn tập trung vào 4 trụ cột: giảm đốt than, siết kiểm soát công nghiệp, quản lý bụi và kiểm soát khí thải giao thông.

Sau 4 năm áp dụng hàng loạt biện pháp siết kiểm soát, nồng độ PM2.5 tại Bắc Kinh giảm còn 58 µg/m³ năm 2017, rồi tiếp tục xuống 33 µg/m³ năm 2021 và dao động quanh 30 µg/m³ trong giai đoạn 2022–2024. Thành phố vốn nổi tiếng vì bầu trời xám mù nay thường xuyên ghi nhận những ngày trời quang đãng.

Theo số liệu mới nhất của Cục Sinh thái và Môi trường Bắc Kinh công bố tháng 11/2025, nồng độ PM2.5 trung bình 10 tháng đầu năm giảm thêm 16,6%, xuống còn 25,6 µg/m³. Bắc Kinh có 254 ngày không khí tốt, tăng 20 ngày so với cùng kỳ năm trước, cho thấy xu hướng cải thiện đang duy trì ổn định.

Cơ quan môi trường nhận định một trong những động lực quan trọng cho kết quả này là việc cắt giảm khí thải từ giao thông. Báo Beijing Daily cho biết đến cuối tháng 10, thành phố đã có hơn 1,2 triệu xe năng lượng mới (NEV) đang lưu hành, phản ánh tầm quan trọng của điện hóa giao thông trong chiến dịch làm sạch không khí.

Giáo sư Michael Greenstone, nhà sáng lập kiêm giám đốc Viện Nghiên cứu Khí hậu và Tăng trường Bền vững, nhận định: “Trung Quốc đạt tốc độ cải thiện chất lượng không khí mà nhiều quốc gia từng nghĩ là không thể”.

Điện hóa giao thông

Trong các nguồn phát thải, giao thông đường bộ gây tác động trực tiếp nhất đến không khí tầng mặt – khu vực người dân hít thở hằng ngày. Vì vậy, Trung Quốc coi xe điện năng lượng mới (NEV) là mũi nhọn trong chiến dịch làm sạch không khí, phối hợp giữa ưu đãi kinh tế, ràng buộc pháp lý và mở rộng hạ tầng.

Tại Bắc Kinh , chính quyền bắt đầu trợ giá cho taxi, xe buýt, xe vận tải nhẹ chuyển sang điện từ 2011. Đến 2017, thành phố đặt mục tiêu điện hóa hoàn toàn đội taxi. Thâm Quyến trở thành thành phố đầu tiên trên thế giới vận hành 100% xe buýt điện năm 2017 và điện hóa toàn bộ taxi năm 2020.

Theo dữ liệu BloombergNEF , riêng Thâm Quyến hiện có hơn 22.000 taxi điện, góp phần giảm đáng kể lượng NOx – chất tiền thân tạo PM2.5 và ozone tầng thấp – và bụi mịn phát tán trong khu vực nội đô.

Ở cấp quốc gia, hệ thống "tín chỉ kép" buộc các hãng xe phải bán một tỷ lệ xe điện nhất định hoặc mua tín chỉ, tạo áp lực để toàn thị trường chuyển sang NEV. Chuyên gia phân tích ngành xe điện Tu Le, Giám đốc Sino Auto Insights, đánh giá: "Cơ chế tín chỉ kép buộc mọi hãng xe phải nghiêm túc với xe điện. Nếu không sản xuất xe điện, họ sẽ không thể bán xe xăng".

Cùng lúc, Trung Quốc áp dụng loạt ưu đãi tài chính như miễn thuế mua xe, cấp biển số nhanh, giảm phí đăng ký và hỗ trợ doanh nghiệp logistics chuyển đổi đội xe. Tại các thành phố áp dụng hạn ngạch biển số xe xăng, việc ưu tiên đăng ký cho EV khiến người dân gần như chỉ có thể lựa chọn xe điện nếu muốn sở hữu ôtô mà không phải chờ nhiều năm.

Hạ tầng sạc phát triển với tốc độ tương xứng. Trung Quốc hiện sở hữu mạng lưới trạm sạc lớn nhất thế giới, với hơn 2,7 triệu điểm sạc công cộng và hàng triệu trạm sạc dân dụng. Các thành phố như Bắc Kinh và Thượng Hải yêu cầu dự án chung cư mới phải tích hợp hạ tầng sạc ngay từ giai đoạn thiết kế.

Công nghệ đổi pin nhanh của NIO và sạc siêu nhanh do CATL phát triển rút ngắn đáng kể thời gian sạc, hỗ trợ taxi và xe dịch vụ.

Chuyên gia năng lượng David Fishman đánh giá: “ Không quốc gia nào xây dựng hạ tầng sạc với tốc độ và quy mô như Trung Quốc. Đây là nền tảng then chốt cho điện hóa giao thông”.

Song song với ưu đãi, Trung Quốc dần loại bỏ xe xăng bằng tiêu chuẩn khí thải cao hơn và rào cản hành chính. Bộ tiêu chuẩn China I (1999) nâng lên China VI (2019) buộc hàng triệu xe cũ phải dừng lưu hành. Tại Bắc Kinh và Thượng Hải , xe xăng bị hạn chế vào trung tâm, còn hạn ngạch biển số ngày càng thu hẹp. Xe điện được cấp biển nhanh và miễn phí, khiến chênh lệch chi phí sở hữu ngày càng lớn. Chính quyền cũng trợ cấp đổi xe để thu hồi phương tiện gây ô nhiễm.

Những biện pháp này tạo lực đẩy mạnh mẽ. Theo Tân Hoa xã, đến cuối 2024, Trung Quốc có hơn 30 triệu xe điện lưu hành, chiếm hơn một nửa toàn cầu.

Hiệu quả "làm sạch không khí"

Khi lượng phát thải từ giao thông giảm mạnh, chất lượng không khí tầng thấp bắt đầu cải thiện đáng kể. Tại Bắc Kinh , nồng độ PM2.5 giảm 58% trong giai đoạn 2013–2021, số ngày không khí tốt tăng thêm hơn 110 ngày so với năm 2013, và số ngày ô nhiễm nặng giảm hơn 90%.

Chương trình Môi trường Liên hợp quốc mô tả sự thay đổi này là “Điều kỳ diệu Bắc Kinh ”, khi thành phố chỉ mất một thập kỷ để đạt mức cải thiện mà London hay Los Angeles từng phải mất hơn nửa thế kỷ.

Điện hóa giao thông không phải giải pháp duy nhất trong chiến dịch làm sạch không khí, nhưng là một trong những mũi nhọn tạo tác động nhanh và bền vững ở khu vực đô thị đông dân. Việc kết hợp ưu đãi kinh tế, siết quản lý và mở rộng hạ tầng đã giúp Trung Quốc hình thành hệ sinh thái giao thông sạch ở quy mô quốc gia.

Các thành phố lớn từng đối mặt ô nhiễm nghiêm trọng nay duy trì được bầu trời xanh với mức độ ổn định hơn, tạo nền tảng cho mục tiêu dài hạn giảm nồng độ PM2.5 xuống dưới 25 µg/m³ vào năm 2035.