'Bão giá' làm tăng nguy cơ chậm tiến độ đầu tư công

Giá vật liệu tăng phi mã

Báo cáo gần đây của Sở Xây dựng TP.HCM cho thấy tính đến hết quý 2/2026, vật liệu xây dựng (VLXD) trên thị trường đã thiết lập những cột mốc giá mới. Đặc biệt, nhóm vật liệu cơ bản như cát và đá xây dựng ghi nhận mức tăng giá đáng kể, lần lượt lên tới 73% và 63% so với cùng kỳ năm trước. Như tại mỏ núi Ông Trịnh của Công ty CP Phước Hòa Fico, giá đá 1x2 trong tháng 5 là 215.000 đồng/m3 đã tăng lên 225.000 đồng/m3 vào tháng 6. Tương tự, một số mỏ khác vẫn duy trì mức giá cao từ tháng trước như mỏ đá Tân Mỹ có giá 209.500 đồng/m3, mỏ đá Tam Lập 3 là 250.000 đồng/m3, mỏ đá lô 14A núi Thị Vải khoảng 270.000 đồng/m3.

ẢNH: HOÀNG DUNG

Trong khi đó, giá cát tại mỏ 55 xã Xuyên Mộc của Công ty TNHH Dịch vụ xây dựng XD Đại Lộc (P.Bà Rịa, TP.HCM) có giá khoảng 270.000 đồng/m3, tại mỏ cát suối nhánh hồ Dầu Tiếng của Công ty TNHH Thương mại dịch vụ vận tải Hòa Bình (P.Long Trường, TP.HCM) giá lên tới 340.000 đồng/m3…

Đáng nói, giá thực tế đến các nhà thầu còn cao hơn nhiều lần. Tham khảo tại các cơ sở kinh doanh với mặt hàng đá 1x2 được lập ngày 8.7 của Sở Xây dựng TP.HCM dựa trên báo cáo tình hình giá của UBND phường, xã và đặc khu cho thấy đang được niêm yết ở mức 720.000 - 780.000 đồng/m3. Với cát xây dựng, mức giá rẻ nhất đang niêm yết là 450.000 đồng/m3, cao nhất là 480.000 đồng/m3…

Một đại diện của Tập đoàn xây dựng Central , đang thi công nhiều dự án trọng điểm, cho biết các đại công trường đều đang thi công gấp rút nhưng giá VLXD tùy loại đã tăng từ 15 - 30% so với cùng kỳ năm ngoái. Nếu "chạy" thì chi phí đang vượt so với ngân sách đã ký, dừng thì trễ tiến độ, mất tiền thiết bị và con người, nên mỗi dự án tập đoàn đều phải xin điều khoản trượt giá với chủ đầu tư.

Một nhà thầu khác cũng khẳng định với việc giá cát, đá, nhựa đường, thép tăng như hiện nay, nếu không có giải pháp khắc phục sẽ làm cho các dự án đều đình trệ. Đặc biệt dự án đầu tư công do đã được phê duyệt dự toán từ trước mà không kịp thời điều chỉnh thì nhà thầu thua lỗ, sẽ kéo dài thời gian thực hiện, ảnh hưởng đến việc giải ngân đầu tư công nói chung.

Trước đó, Bộ Xây dựng cũng đã có công điện khẩn gửi UBND tỉnh Đồng Tháp cùng các tỉnh, thành liên quan yêu cầu tập trung tháo gỡ các khó khăn về giải phóng mặt bằng và nguồn vật liệu phục vụ dự án mở rộng cao tốc TP.HCM - Trung Lương - Mỹ Thuận; bởi việc vướng mắc về mặt bằng và thiếu vật liệu đã đe dọa mục tiêu hoàn thành công trình vào giữa năm 2028…

Thiếu nhân công, chi phí tăng cao

Ngoài câu chuyện "bão giá" VLXD, nguồn nhân công, lao động cũng đang khiến các nhà thầu đau đầu. Hiện nay, cả nước đang đồng thời triển khai rất nhiều dự án, từ cao tốc Bắc - Nam, sân bay, cảng biển đến các dự án đô thị và công nghiệp. Nhu cầu nhân lực vì thế tăng lên rất nhanh và kéo theo chi phí leo thang. Đại diện một nhà thầu tại TP.HCM chia sẻ trong vòng một năm qua, công ty liên tục rao tuyển lao động nhưng cung không đủ cầu. "Cạnh tranh thu hút nhân công thì các chủ đầu tư tư nhân dễ "xoay" hơn các nhà thầu thực hiện dự án đầu tư công. Bởi khi chi phí tăng nhưng không có cơ chế điều chỉnh thì nhà thầu không thể tăng kịp thị trường để tuyển lao động; nếu tăng cao theo thị trường thì phải chịu lỗ. Đây là bài toán nan giải mà nhà thầu chưa có câu trả lời", vị này nói.

Đồng cảnh ngộ, đại diện Tập đoàn xây dựng Central thông tin, tập đoàn đang có khoảng 10.000 công nhân và cần thêm khoảng 5.000 người. Thế nhưng việc tuyển dụng lao động lúc này không hề dễ dàng vì giá nhân công đã tăng mạnh so với trước. Để có đủ nhân công làm việc trên các công trường, nhà thầu này đã phải thực hiện nhiều giải pháp, trong đó có việc tăng lương, luân chuyển lao động từ nơi thừa đến các khu vực còn thiếu, nhất là dự án Sân bay quốc tế Đà Nẵng . Không những vậy, một giải pháp được đưa ra là "nhập khẩu" nguồn lao động, nhất là từ các nước như Bangladesh, Congo...; nhưng về cơ bản, vấn đề nhân lực vẫn đang rất khó khăn.

Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng (VACC), ngành xây dựng đang đối mặt nhiều thách thức trong bối cảnh đầu tư công được đẩy mạnh. Đầu tiên là chi phí VLXD tăng cao nhưng đơn giá thực hiện không được điều chỉnh kịp thời. Giá VLXD do các sở xây dựng công bố ở nhiều địa phương thấp hơn giá mua thực tế từ 15 - 20%. Điều đó khiến những nhà thầu đã nhận dự án nhưng cũng khó thực hiện, thậm chí muốn trả lại vì càng làm càng lỗ. Bên cạnh đó, không ít dự án đầu tư công gặp khó khăn trong công tác chọn nhà thầu. Bởi khi chi phí thực tế cao hơn đáng kể so với chi phí được tính toán trong hồ sơ mời thầu, nhà thầu sẽ phải cân nhắc rất kỹ trước khi tham gia. Song song đó, tình hình khan hiếm lao động và chi phí nhân lực tăng mạnh cũng đẩy nhiều doanh nghiệp (DN) gặp khó khăn. Trên thị trường, các DN phải trả tiền lương cho lao động từ 700.000 - 1 triệu đồng/người/ngày nhưng đơn giá tiền lương bình quân theo công trình các dự án công chỉ khoảng 350.000 đồng/ngày.

Báo cáo của VACC chỉ ra một công nhân trong lĩnh vực xây dựng hạ tầng giao thông mỗi năm chỉ tạo ra khoảng 500 - 600 triệu đồng giá trị sản lượng. Trong khi đó, tổng quy mô đầu tư công hiện nay đã lên tới khoảng 1 triệu tỉ đồng. Với khối lượng công việc như vậy, nguồn nhân lực hiện có của ngành xây dựng mới chỉ đáp ứng được khoảng 50 - 60% nhu cầu thực tế. Hay nói cách khác, mỗi năm ngành cần bổ sung khoảng 400.000 - 500.000 lao động, quy mô lực lượng có thể đạt 12 - 13 triệu người vào năm 2030. Tuy nhiên, khoảng 75% lao động hiện nay vẫn là thời vụ, chưa qua đào tạo bài bản, ảnh hưởng đáng kể đến năng suất và chất lượng thi công. "Chi phí tăng nhưng dự án đầu tư công không có cơ chế điều chỉnh phù hợp vì việc lập dự toán vẫn dựa trên các quy định về định mức, đơn giá chưa sát thực tế khiến DN khó kiểm soát hiệu quả. Điều này gây hệ lụy khiến các dự án có nguy cơ bị chậm tiến độ. Thời gian qua giải ngân đầu tư công ở nhiều ngành và địa phương còn chậm cũng một phần do nguyên nhân này", ông Nguyễn Quốc Hiệp chia sẻ.

Kiểm soát thị trường, chính sách gỡ vướng kịp thời

Trước tình hình này, Bộ Xây dựng vừa có văn bản gửi UBND các địa phương yêu cầu tăng cường công tác quản lý, công bố giá VLXD; chỉ số giá xây dựng. Qua theo dõi, rà soát, Bộ Xây dựng nhận thấy thời gian qua các địa phương cơ bản đã tổ chức công bố kịp thời giá VLXD, chỉ số giá xây dựng đảm bảo đúng quy định, tuy nhiên vẫn còn một số trường hợp công bố chậm so với thời điểm được quy định, nhất là chỉ số giá xây dựng (hiện còn một số địa phương mới công bố tới thời điểm quý 4/2025); đồng thời giá công bố của một số loại VLXD như cát, đá xây dựng... chưa phản ánh đúng diễn biến trên thị trường.

Vì vậy, để đảm bảo tiến độ, chất lượng, phát huy hiệu quả đầu tư các công trình, dự án trọng điểm tại địa phương trong thời gian tới, Bộ Xây dựng đề nghị UBND các địa phương tiếp tục chỉ đạo thực hiện các giải pháp nâng cao chất lượng công bố giá VLXD đã được Bộ hướng dẫn trong thời gian vừa qua. Trong đó tập trung tăng cường công tác quản lý, bình ổn giá VLXD, kiểm soát giá VLXD, đặc biệt là các loại vật liệu như thép, xi măng, cát, đá xây dựng, nhựa đường...; xử lý kịp thời tình trạng găm hàng, thao túng giá, để công bố giá VLXD, chỉ số giá xây dựng đảm bảo phản ánh đúng giá thị trường. Bởi việc công bố giá vật liệu và chỉ số giá đầy đủ, kịp thời không chỉ giúp chủ đầu tư và nhà thầu xây dựng dự toán chính xác, hạn chế phát sinh chi phí, mà còn tạo điều kiện đẩy nhanh tiến độ các dự án hạ tầng, góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư công và thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế trong năm 2026.

Ông Nguyễn Quốc Hiệp nhấn mạnh trong bối cảnh hàng loạt dự án hạ tầng chiến lược đang được triển khai trên cả nước, việc kiểm soát biến động giá nhiên liệu, VLXD và có cơ chế hỗ trợ phù hợp cho nhà thầu sẽ là yếu tố quan trọng để bảo đảm tiến độ các công trình trọng điểm quốc gia. Hiệp hội đã kiến nghị Bộ Xây dựng sớm điều chỉnh hệ thống định mức, đơn giá xây dựng để bảo đảm hiệu quả đầu tư. Trong thời gian chờ cơ quan chức năng hoàn thiện, bổ sung hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, cần cho phép tính bù trừ chênh lệch về chi phí nhiên liệu trong dự toán xây dựng, giá gói thầu, giá hợp đồng xây dựng làm cơ sở thanh toán giữa bên giao thầu và bên nhận thầu. Cùng với đó, có cơ chế phù hợp để ổn định giá các khâu vận chuyển liên quan đến chi phí xăng dầu, giúp nhà thầu ổn định chi phí đầu vào. Về dài hạn, nhà nước cần có chương trình phát triển nguồn nhân lực cho ngành xây dựng, đồng thời thúc đẩy ứng dụng công nghệ, tự động hóa nhằm giảm phụ thuộc lao động thủ công.

Ở một góc nhìn khác, TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM, phân tích: Giá VLXD đang bị "neo" cao chứ không chỉ tăng theo giá thị trường. Ví dụ tại Gò Công (tỉnh Đồng Tháp), giá cát khi đấu giá, đấu thầu là 120.000 đồng/m3 và cộng hết các chi phí đến chân công trình khoảng 180.000 đồng/m3 nhưng giá đang bán trên thị trường lên đến 470.000 đồng/m3. Như vậy là lợi dụng nhu cầu đang rất lớn trên thị trường để một số cá nhân, tổ chức neo giá, nên cần phải kiểm soát lực lượng trung gian, môi giới. Chính vì vậy để hạ giá VLXD, đẩy nhanh tiến độ xây dựng dự án, cần phải quy định các DN đăng ký lợi nhuận định mức, định mức chi phí; nếu vượt sẽ bị phạt về hành vi làm lũng đoạn thị trường, nâng khống giá... Làm như vậy giá sẽ giảm, nhất là các khâu trung gian và cũng để minh bạch giá vật tư vật liệu.

Không chỉ vậy, chi phí vận chuyển hiện chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong giá thành xây dựng. Do đó, cần quy hoạch các bãi tập kết vật liệu gần công trường, ưu tiên vận tải thủy đối với các dự án lớn và bố trí luồng tuyến hợp lý để giảm chi phí logistics. Đối với các dự án trọng điểm quốc gia, Chính phủ có thể thành lập cơ chế điều phối nguồn vật liệu liên vùng, tránh tình trạng nơi thừa, nơi thiếu khiến giá cả bị đẩy lên bất hợp lý. Đối với các dự án có tỷ lệ giải ngân thấp cần được rà soát hằng tháng thay vì hằng quý. Những nhà thầu thi công chậm, thiếu năng lực hoặc cố tình kéo dài tiến độ phải bị thay thế hoặc điều chuyển khối lượng cho đơn vị khác. Ngược lại, các DN hoàn thành vượt tiến độ cần được ưu tiên tham gia các gói thầu tiếp theo và có cơ chế khen thưởng phù hợp.

Đặc biệt, đối với các dự án trọng điểm có quy mô lớn, nên duy trì các tổ công tác do lãnh đạo Chính phủ hoặc lãnh đạo địa phương trực tiếp chỉ đạo, xử lý ngay các vướng mắc về giải phóng mặt bằng, nguồn vật liệu, thủ tục môi trường, cấp phép khai thác mỏ hay điều chuyển vốn. Việc giải quyết theo nguyên tắc "vướng ở đâu tháo ở đó" sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc chờ tổng hợp báo cáo định kỳ.

"Trong giai đoạn nền kinh tế đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, nhất là những tháng còn lại của năm nay thì đầu tư công không chỉ là nhiệm vụ giải ngân ngân sách mà còn là đầu kéo kích thích vốn tư, tạo việc làm và thúc đẩy nhiều ngành như thép, xi măng, VLXD, vận tải và bất động sản. Vì vậy, thay vì chỉ đặt chỉ tiêu giải ngân, cần chuyển trọng tâm sang hoàn thành khối lượng thực tế trên công trường. Khi các dự án được thi công đúng tiến độ, dòng vốn được lưu thông nhanh, DN có dòng tiền tái đầu tư và hạ tầng sớm đưa vào khai thác, đầu tư công mới thực sự trở thành động lực quan trọng giúp nền kinh tế đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số năm nay", TS Phạm Viết Thuận nhấn mạnh.