Mùa hè tại Bắc Kinh thường xuyên ghi nhận những đợt nắng nóng gay gắt với nhiệt độ chạm ngưỡng 40 độ C. Tuy nhiên, bất kỳ du khách nào khi bước chân dưới những mái hiên của Tử Cấm Thành đều ngỡ ngàng trước bầu không khí mát lạnh lạ kỳ dù không hề có sự xuất hiện của các thiết bị điện tử hiện đại.
Khả năng điều hòa không khí của quần thể kiến trúc gỗ 600 năm tuổi này không đến từ phép màu, mà là sự kết hợp tinh tế giữa nghệ thuật kiến trúc và những phương thức sinh hoạt mang đậm trí tuệ dân gian.
Một trong những “bí mật” ít được biết đến là hệ thống hầm băng dưới lòng đất. Ngay từ thời nhà Minh, nhà Thanh, triều đình đã xây dựng các kho chứa băng quy mô lớn ở khu vực phía Tây cung thành. Những hầm này được chôn sâu khoảng 1,5 mét dưới đất. Tường hầm dày, làm bằng đá và gạch, ở giữa có lớp vật liệu cách nhiệt. Thiết kế nhiều lớp giúp hạn chế tối đa sự trao đổi nhiệt với bên ngoài.
Nguồn “nhiên liệu” cho hệ thống này được chuẩn bị từ mùa đông. Khi sông hồ đóng băng, binh lính sẽ cắt những khối băng lớn, mỗi khối có kích thước tiêu chuẩn. Theo ghi chép, Tử Cấm Thành từng có khoảng 5 hầm băng lớn. Mỗi năm có thể trữ tới gần 30.000 khối băng. Một hầm đơn lẻ có sức chứa tới 5.000 khối. Băng được xếp thành từng lớp, ngăn cách bằng rơm hoặc mùn cưa để giảm tốc độ tan chảy.
Đáng chú ý, nền hầm sử dụng một loại đá đặc biệt gọi là “đá mạch phạn”. Đây là loại đá núi lửa có khả năng hấp phụ tạp chất. Nhờ vậy, nước từ băng không chỉ sạch hơn mà còn ít bị biến chất trong thời gian dài.
Sau khi được cải tạo, hầm băng ngày nay trở thành nhà hàng với phong cách độc đáo.
Các hầm băng được kết nối khéo léo với hệ thống thông gió ngầm của các cung điện lớn. Bằng cách tận dụng sự chênh lệch áp suất và hướng gió, luồng khí mát từ các hầm đá được dẫn qua các rãnh ngầm để điều hòa nhiệt độ cho các gian phòng của hoàng đế.
Ngoài ra trong cung, người ta sử dụng “thùng băng” dạng hộp gỗ có lớp lót kim loại bên trong để đặt trong phòng. Khi băng tan, hơi lạnh lan tỏa ra xung quanh, giúp làm mát không gian.
Không chỉ có hầm băng, yếu tố tạo ra cảm giác mát mẻ lại nằm ở chính kiến trúc của cung điện. Các thợ thủ công thời xưa đã nghiên cứu kỹ quy luật chuyển động của mặt trời để thiết kế những mái hiên có độ vươn xa và độ dốc hoàn hảo.
Vào mùa hè, khi mặt trời đứng bóng, mái hiên đóng vai trò như một chiếc lọng khổng lồ che chắn toàn bộ ánh nắng trực tiếp chiếu vào gian phòng. Ngược lại, khi mùa đông tới, ánh nắng xiên lại có thể dễ dàng lọt qua hiên để sưởi ấm bên trong.
Đặc biệt, phía dưới lớp ngói là lớp bùn dày khoảng 30 cm. Lớp này được tạo từ nhiều vật liệu như tro, đất và sợi gai dầu. Chúng có khả năng cách nhiệt tốt, thậm chí hấp thụ một phần nhiệt để giảm lượng nhiệt truyền vào trong nhà.
Ở các công trình quan trọng, mái thường được làm theo kiểu chồng diêm. Giữa mái và trần có một khoảng không gian ở giữa. Lớp nhiệt nóng được giữ lại phía trên, không lan xuống không gian sinh hoạt bên dưới.
Không chỉ dừng lại ở đó, Tử Cấm Thành còn biết cách "mượn gió" từ thiên nhiên. Nằm sát ba hồ lớn phía Tây (Nam Hải, Trung Hải, Bắc Hải) và tựa lưng vào cảnh sơn phía Bắc, nội cung trở thành một vùng áp suất thấp lý tưởng để đón những luồng gió mát từ các hồ nước và khu vườn thượng uyển thổi vào, tạo ra một hệ thống thông gió tự nhiên xuyên suốt.
Không chỉ dựa vào kiến trúc , đời sống trong cung cũng có nhiều cách chống nóng linh hoạt.
Sau tiết Lập Hạ, các khu hậu cung thường được dựng thêm “lương đình”, tức những giàn che. Các giàn này làm từ tre, gỗ và phủ bằng liếp hoặc cỏ. Phía trên có thể mở ô thoáng để điều chỉnh ánh sáng. Không gian bên dưới vừa râm mát, vừa thông gió tốt, trở thành nơi nghỉ ngơi lý tưởng trong những ngày oi bức.
Các vật dụng sinh hoạt cũng được thiết kế để tăng cảm giác mát. Chiếu tre, chiếu trúc hay chiếu ngà được sử dụng phổ biến. Quạt tay cũng là vật dụng không thể thiếu. Từ quạt giấy, quạt lụa đến quạt lông hay quạt đan bằng sợi, mỗi loại đều có công dụng riêng.
Tử Cấm Thành không dựa vào một giải pháp duy nhất để chống nóng. Đó là sự kết hợp giữa hạ tầng trữ băng quy mô lớn, vật liệu xây dựng đặc thù, thiết kế kiến trúc thông minh và thói quen linh hoạt. Sau hơn 600 năm, nhiều nguyên lý vẫn còn nguyên giá trị, cho thấy trình độ kỹ thuật và tư duy của cổ nhân không hề đơn giản như chúng ta thường nghĩ.
Tổng hợp