Buồn của châu Âu

Các nhà lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU) là những người ủng hộ nhiệt thành nhất cho việc đẩy mạnh điện khí hóa tối đa nhằm giảm sự phụ thuộc vào các mặt hàng năng lượng nhập khẩu. Nhiều chính sách của EU cũng hướng tới mục tiêu này. 

Tuy nhiên, tuần trước, giá điện tại EU đã tăng vọt lên hơn 600 eu ro/MWh trong bối cảnh thiếu gió, trong khi hơn 70% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng của khối này vẫn đến từ các loại nhiên liệu gốc hydrocarbon. 

Nói dễ hơn làm

Vào tháng 7 năm nay, Ủy ban châu Âu (EC) đã công bố kế hoạch biến châu Âu thành "lục địa điện hoá" đầu tiên, với mục tiêu tăng tỷ trọng điện năng trong tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng từ mức 23% hiện nay lên 46% vào năm 2040. 

Điều này đồng nghĩa với việc tỷ trọng điện năng cần phải tăng gấp đôi. Tuy nhiên, không phải loại điện năng nào cũng là mục tiêu mà EC hướng tới. Theo các chính sách năng lượng của Brussels trong thập kỷ qua — vốn được đẩy mạnh hơn kể từ năm 2022 — mục tiêu cốt lõi là khai thác tối đa nguồn điện từ các giải pháp thay thế như năng lượng mặt trời và năng lượng gió.

Xét về lý thuyết, kế hoạch này hoàn toàn hợp lý. Nó giúp giảm bớt sự phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu từ các quốc gia mà EU coi là đối thủ hoặc đang trong tình trạng chiến tranh - những yếu tố vốn gây ảnh hưởng tiêu cực đến giá năng lượng. Rõ ràng, trong bối cảnh này, điện năng được sản xuất trong khu vực sẽ là lựa chọn tối ưu hơn. Dù vậy, việc sản xuất điện từ các nguồn thay thế - với mục tiêu cắt giảm khí thải từ quá trình phát điện - lại là một thách thức lớn hơn nhiều.

Chỉ cần nhìn vào biến động giá điện bán buôn tại châu Âu gần đây là đủ thấy rõ vấn đề. Tuần trước, có thời điểm giá điện đã tăng vọt lên hơn 600 eu ro/MWh, nguyên nhân duy nhất là do sức gió tại khu vực Tây Bắc châu Âu — nơi đặt các tuabin gió — đã suy giảm đáng kể. Quá trình chuyển đổi năng lượng thường được quảng bá là giải pháp giúp giảm chi phí năng lượng mà vẫn đảm bảo độ tin cậy của hệ thống; tuy nhiên, sự kiện tuần trước lại cho thấy thực tế hoàn toàn ngược lại.

Theo một số nguồn tin, "sản lượng điện từ gió và mặt trời tại khu vực Tây Bắc và Trung Âu dự kiến vẫn ở mức thấp cho đến tuần sau do một hình thái thời tiết di chuyển chậm gây ra tình trạng lặng gió và nhiều mây tại một số thị trường năng lượng lớn nhất khu vực". Điều này cho thấy rằng việc quá phụ thuộc vào năng lượng gió và mặt trời trong mùa đông không phải là chiến lược khôn ngoan. Khi hoạch định các kế hoạch điện hóa dài hạn, cần cân nhắc đến các mô hình thời tiết theo mùa trước khi đặt ra các mục tiêu cụ thể.

Tuy nhiên, thay vì cân nhắc những yếu tố này, Liên minh châu Âu (EU) lại đang đẩy mạnh tham vọng điện hóa, với sự ủng hộ từ Thổ Nhĩ Kỳ—quốc gia chủ nhà của hội nghị COP năm nay. Lập luận chính hiện nay không còn là cắt giảm khí thải mà là an ninh năng lượng. Theo một số đại biểu tham dự COP31, lộ trình điện hóa bao gồm việc tăng số lượng xe điện, chuyển đổi từ hệ thống sưởi bằng khí đốt sang bơm nhiệt, đồng thời phát triển mạnh năng lượng gió và mặt trời để đáp ứng nhu cầu điện năng khổng lồ của một nền kinh tế đã được điện hóa sâu rộng.

Đây chính là lúc vấn đề biến động theo mùa trong sản lượng điện gió và điện mặt trời—cũng như nhu cầu nâng cấp lưới điện—cần được đưa vào thảo luận; và thực tế là nó đã được đề cập đến. 

Dẫu vậy, ngoài ước tính rằng việc nâng cấp lưới điện sẽ đòi hỏi khoản đầu tư hơn nửa nghìn tỷ eu ro vào năm 2030, thì trên thực tế, gần như chưa có hành động cụ thể nào được triển khai. Có lẽ nguyên nhân nằm ở chỗ, rất khó để thực hiện các bước đi thiết thực đối với một dự án tiêu tốn quá nhiều chi phí—điều chắc chắn sẽ khiến giá điện tăng vọt.

Đối với năng lượng gió và mặt trời—hai trụ cột trong kế hoạch chuyển đổi năng lượng của EU—sản lượng điện thường biến động theo mùa. Mỗi năm, châu Âu đều trải qua giai đoạn mà truyền thông gọi là "khoảng lặng ảm đạm" (dark doldrums) vào mùa đông, khi sức gió giảm mạnh và cường độ bức xạ mặt trời xuống mức thấp nhất.

 Tình trạng này buộc các quốc gia có công suất điện gió lớn phải dựa nhiều hơn vào các nguồn nhiên liệu hóa thạch hoặc nhập khẩu điện từ các nước láng giềng (ví dụ như từ các quốc gia sử dụng năng lượng hạt nhân). Tất nhiên, điều này cũng đi kèm với những chi phí đáng kể.

Năm nay, Liên minh châu Âu bước vào mùa đông với lượng dự trữ khí đốt tự nhiên ở mức thấp kỷ lục. Chuyên gia phân tích John Kemp cảnh báo rằng, lượng dự trữ này có thể giảm xuống mức cực kỳ nguy hiểm trước khi mùa đông kết thúc - một kịch bản rất dễ xảy ra, ngay cả khi thời tiết ôn hòa hơn dự kiến. Dù ôn hòa đến đâu, mùa đông ở Bắc bán cầu vẫn là khoảng thời gian lạnh nhất trong năm.

Nói cách khác, việc đưa ra các lý thuyết về điện hóa tiêu thụ năng lượng là một chuyện, nhưng áp dụng chúng vào thực tế lại là một vấn đề hoàn toàn khác. Một số người cho rằng khía cạnh tài chính của vấn đề này "đầy thách thức nhưng vẫn có thể kiểm soát được" – theo cách mô tả của Ron Bousso từ Reuters. 

Tuy nhiên, những đối tượng phải chi trả cho khía cạnh đó có lẽ lại nghĩ khác. Suy cho cùng, họ đã được hứa hẹn về một nguồn năng lượng giá rẻ, sạch và đáng tin cậy suốt nhiều năm qua. Thực tế, họ vẫn còn cách rất xa mục tiêu năng lượng giá rẻ và đáng tin cậy; hơn nữa, yếu tố "sạch" trong tổ hợp này có lẽ không phải là ưu tiên hàng đầu như các chính trị gia vẫn tưởng.