Có nên cấm nhập khẩu điện thoại, máy tính cũ?

Ngăn chặn nguy cơ rác công nghệ

Theo Thông tư 63/2026 của Bộ KH-CN, danh mục cấm nhập khẩu bao gồm nhiều thiết bị công nghệ phổ biến như điện thoại thông minh, máy tính xách tay, máy tính để bàn, máy ảnh kỹ thuật số, máy quay phim, màn hình, máy chiếu, loa, tai nghe và một số thiết bị thu phát tín hiệu. Các bộ phận, phụ kiện, cụm linh kiện và linh kiện điện tử đã qua sử dụng của những sản phẩm thuộc danh mục cũng nằm trong diện cấm nhập khẩu.

Đáng chú ý, quy định không chỉ áp dụng đối với thiết bị cũ chưa được sửa chữa mà còn bao gồm cả sản phẩm công nghệ số tân trang thuộc danh mục. Đây là những sản phẩm đã qua sử dụng nhưng được sửa chữa, thay thế linh kiện để khôi phục chức năng, chất lượng và hình thức tương đương sản phẩm mới, đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật, bảo hành và nhãn hàng hóa tương ứng. Như vậy, một chiếc điện thoại đã qua sử dụng, dù được tân trang và phục hồi chất lượng tương đương hàng mới vẫn không được nhập khẩu thương mại thông thường nếu thuộc mã hàng nằm trong danh mục cấm.

Ảnh: Quang Thuần tạo bằng AI

Ông Nguyễn Khắc Lịch, Cục trưởng Cục Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo (Bộ KH-CN), giải thích: Việc cho phép nhập khẩu thiết bị cũ, đặc biệt là hàng hỏng, hàng chất lượng thấp, có thể khiến VN trở thành nơi tiếp nhận rác thải điện tử từ nước ngoài. Ngoài nguy cơ ô nhiễm môi trường, thiết bị điện tử cũ còn tiềm ẩn rủi ro mất an toàn thông tin, lộ lọt dữ liệu cá nhân, cháy nổ do pin và linh kiện xuống cấp, cũng như không đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành. Dù vậy, chính sách vẫn có những trường hợp ngoại lệ. Một số dây chuyền công nghệ, máy móc, thiết bị và công cụ đã qua sử dụng phục vụ trực tiếp các dự án sản xuất, đóng gói, kiểm thử sản phẩm vi mạch bán dẫn hoặc hoạt động đào tạo, nghiên cứu và phát triển công nghệ số không thuộc danh mục cấm nếu đáp ứng các tiêu chí pháp luật quy định. Điều này cho thấy việc quản lý nhập khẩu thiết bị công nghệ cũ đã có sự phân biệt theo mục đích sử dụng và điều kiện kỹ thuật trong một số lĩnh vực đặc thù.

Nhu cầu trong nước vẫn lớn

Thực tế hiện nay, điện thoại và máy tính cũ vẫn là một phân khúc hàng hóa phục vụ nhu cầu của người tiêu dùng trong nước. Đặc biệt, các sản phẩm đã qua sử dụng có giá thấp hơn hàng mới có thể đáp ứng nhu cầu học tập, làm việc và tiếp cận công nghệ của những nhóm khách hàng có ngân sách hạn chế. Nếu người tiêu dùng vẫn có nhu cầu lớn đối với điện thoại, máy tính đã qua sử dụng, việc hạn chế nhập khẩu chính ngạch có thể tạo ra tình trạng khan hiếm linh kiện và nguồn cung hay không?

Một số đơn vị phân phối, sửa chữa thiết bị di động cho biết thị trường thiết bị cũ đang rất sôi động. Hầu hết các thiết bị sau sử dụng không phải lúc nào cũng bị vứt bỏ mà thường được người dân giữ lại, bán cho cơ sở thu mua hoặc chuyển đến các cửa hàng sửa chữa. Những thiết bị còn khả năng hoạt động có thể tiếp tục được sử dụng, góp phần kéo dài vòng đời sản phẩm và tạo thêm một thị trường thứ cấp, đáp ứng nhu cầu của người dân.

Liên quan đến quy định nói trên, ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm đào tạo an ninh mạng Athena , cho rằng cần nhìn nhận thực tế là thu nhập của một bộ phận người dân VN vẫn còn thấp, đặc biệt là người dân vùng sâu, vùng xa và sinh viên. Không phải ai cũng có điều kiện mua điện thoại, máy tính mới với giá hàng chục triệu đồng. Trong khi đó, những thiết bị đã qua sử dụng nhưng có tuổi đời không quá 3 năm vẫn có thể đáp ứng tốt nhu cầu học tập, làm việc và tiếp cận công nghệ với mức giá phù hợp hơn. Vì vậy, việc giới hạn tuổi đời thiết bị cần đi kèm với quy định kiểm tra chất lượng và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường. Những sản phẩm bảo đảm điều kiện kỹ thuật, an toàn và môi trường thì được phép nhập khẩu.

"Không nên đánh đồng tất cả điện thoại, máy tính cũ với rác thải điện tử. Điều quan trọng là phải xác định thiết bị nào còn giá trị sử dụng, thiết bị nào đã xuống cấp và tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm. Việc kéo dài thời gian sử dụng một sản phẩm điện tử còn hoạt động tốt có thể giúp giảm nhu cầu sản xuất thiết bị thay thế và trì hoãn thời điểm sản phẩm trở thành chất thải. Vấn đề đặt ra là liệu có thể xây dựng những tiêu chí kỹ thuật cụ thể để phân biệt thiết bị cũ còn giá trị sử dụng với thiết bị lạc hậu, hư hỏng hoặc tiềm ẩn nguy cơ môi trường, thay vì chỉ căn cứ vào tình trạng đã qua sử dụng?. Nếu cấm hoàn toàn, chúng ta có thể vô tình hạn chế cơ hội tiếp cận công nghệ của những người có thu nhập thấp", ông Võ Đỗ Thắng nhấn mạnh.

Ở góc độ thị trường, một số ý kiến cho rằng chính sách quản lý nhập khẩu điện thoại, máy tính đã qua sử dụng cần có sự phân loại dựa trên thời gian sản xuất và các tiêu chuẩn về môi trường, thay vì áp dụng lệnh cấm đối với tất cả sản phẩm. Theo đó, có thể xem xét cho phép nhập khẩu những thiết bị đã qua sử dụng nhưng có thời gian không quá 3 năm kể từ ngày sản xuất, với điều kiện đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng và môi trường. Những sản phẩm có thời gian sản xuất trên 3 năm có thể thuộc diện cấm nhập khẩu nhằm hạn chế nguy cơ VN trở thành nơi tiếp nhận rác thải điện tử từ các nước.