Đột phá nguồn nhân lực trong kỷ nguyên số

"Xương sống" của KH-CN, chuyển đổi số

Nghị quyết nêu rõ, phát triển nguồn lực con người, phát triển văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh, động lực to lớn cho sự phát triển nhanh, bền vững của đất nước. Điều này một lần nữa khẳng định tầm quan trọng của việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong kỷ nguyên mới. Tầm quan trọng của nguồn nhân lực chất lượng cao cũng đã được Đảng và Chính phủ nêu ra ở nhiều văn kiện, chính sách khác nhau. Chẳng hạn, Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển GD-ĐT ban hành vào tháng 8.2025 nhấn mạnh mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật và công nghệ đạt ít nhất 35%. Đây là định hướng mang tính nền tảng, để tạo nguồn nhân lực trong KH-CN vốn là "xương sống" của quá trình chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo quốc gia.

ẢNH: VG

Đánh giá về vai trò của nguồn nhân lực, ông Vũ Hoàng Liên, chuyên gia về KH-CN, Chủ tịch Hiệp hội Internet VN, nói nếu bàn về lý thuyết kinh tế xã hội kinh điển, thì lực lượng lao động không thể tách rời trong lực lượng sản xuất. Trong bối cảnh VN xác định mô hình tăng trưởng mới với động lực chính là KH-CN, chuyển đổi số thì vai trò của nguồn nhân lực càng trở nên quan trọng hơn, đặc biệt là nhân lực chất lượng cao. Trước đây xuất phát điểm của VN là một nước thuần nông, sau dần dần phát triển công nghiệp nhưng vẫn ở quy mô nhỏ thì nguồn lao động chủ yếu là số lượng, lao động giản đơn; nay muốn phát triển KH-CN phải có nguồn nhân lực chất lượng cao.

"Để trở thành quốc gia phát triển, trở thành nước có thu nhập cao thì VN đã xác định phải phát triển kinh tế tri thức, KH-CN và sáng tạo đổi mới. Mà để KH-CN nói chung phát triển, trong đó xác định trọng tâm là chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), tri thức thì đặc biệt càng phải có nguồn nhân lực phù hợp. Có thể nói rằng nguồn nhân lực chất lượng cao thì mới phát triển được công nghệ cao, công nghệ lõi, chiều sâu cho nền kinh tế; từ đó sẽ mở đường cho các ngành công nghệ khác, làm đòn bẩy cho nhiều lĩnh vực kinh tế nói chung. Hay nói cách khác, nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ là đòn bẩy tạo đột phá phát triển KH-CN nói riêng và kinh tế VN nói chung. Thời gian qua nhà nước cũng có những chương trình thúc đẩy đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao nhưng vẫn chưa đủ và cần tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa để đáp ứng nhu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới", ông Vũ Hoàng Liên chia sẻ.

Theo TS Dương Như Hùng, Trưởng khoa Quản lý công nghiệp, Trường ĐH Bách khoa TP.HCM, tăng trưởng GDP ở VN thời gian qua chủ yếu dựa trên vốn và lao động chứ không phải năng suất. Cách tăng trưởng theo chiều rộng như vậy có thể tạo độ lớn về quy mô nhưng thực chất độ thẩm thấu vào nền kinh tế không cao và khó tạo ra sự bền vững trong dài hạn. Đơn cử, nếu tính ngày trước 1 công nhân may được 100 chiếc áo/ngày, giờ có thêm máy móc hỗ trợ để họ làm ra 200 chiếc áo/ngày thì mới chỉ là tăng về lượng. Hiện nay, những hoạt động này có thể tạo ra công ăn việc làm cho hàng triệu nhân công; nhưng chỉ khoảng 10 - 20 năm nữa, khi người máy phát triển nhanh như vũ bão, hàng triệu người lao động đó có thể bị thay thế hoàn toàn chỉ trong "1 nốt nhạc". Do đó, để trở thành đất nước phát triển, người dân có thu nhập bình quân cao thì VN phải chú trọng tăng trưởng về chất thay vì lượng. Ở đó, năng suất lao động phải được tăng hàm lượng tri thức, đi vào chiều sâu, chứ không chỉ là thay đổi thiết bị, máy móc… Vì vậy VN phải làm chủ GD-ĐT, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao để đáp ứng được nhu cầu phát triển theo mô hình tăng trưởng mới.

Doanh nghiệp tham gia mạnh mẽ đào tạo nguồn nhân lực

Từ quan điểm, chính sách khuyến khích của nhà nước, thời gian gần đây hàng loạt doanh nghiệp (DN) đã chủ động tham gia đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Cách đây 4 ngày, Tập đoàn Vingroup công bố triển khai chương trình đào tạo nhân viên và nhân tài AI thực chiến quy mô lớn, sẽ chính thức tuyển sinh khóa đầu tiên trong đầu năm nay tại ĐH VinUni và tiếp tục được mở rộng và liên tục tuyển sinh các khóa tiếp theo, với mục tiêu đào tạo tối đa 20.000 học viên trong vòng 2 năm tới. Học viên không chỉ được miễn phí đào tạo mà còn được nhận phụ cấp 8 triệu đồng/tháng trong suốt quá trình học tập. Thông qua ĐH VinUni và các công ty công nghệ trong hệ sinh thái, Tập đoàn Vingroup sẽ xây dựng chương trình đào tạo tinh, gọn, hiệu quả, đề cao thực chiến và hướng tới mục tiêu giải những bài toán thực tế của cuộc sống, đảm bảo mỗi học viên sau khi kết thúc khóa học sẽ có đủ kỹ năng cần thiết để tiếp tục phát triển và đóng góp nhiều hơn cho xã hội… Đây chỉ là một chương trình mới nhất triển khai thông qua ĐH VinUni và ngôi trường do Vingroup sáng lập từ năm 2018 đã trở thành một nơi cung cấp nguồn nhân lực cao cho cả nước.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Một trong những DN tham gia vào lĩnh vực đào tạo khá sớm là Tập đoàn FPT. 20 năm trước, Tập đoàn này đã thành lập Trường ĐH FPT, trường tiên phong tại VN trong đào tạo các lĩnh vực công nghệ thông tin, từ AI, an toàn thông tin, kỹ thuật phần mềm, thiết kế vi mạch bán dẫn, với chương trình gắn kết chặt chẽ nhu cầu DN và chuẩn quốc tế. Cùng tham gia đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực cho KH-CN còn có sự tham gia của Tập đoàn CMC với Trường ĐH CMC từ năm 2022, định vị là trường ĐH công nghệ và đổi mới sáng tạo, có mục tiêu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ chuyển đổi số, kinh tế số; hợp tác nghiên cứu và học thuật trong các lĩnh vực mũi nhọn như AI, Big Data, vi mạch - bán dẫn, ứng dụng AI…

Hàng loạt DN khác cũng liên kết để thúc đẩy đào tạo. Ví dụ Tập đoàn VNG cũng không ngừng hợp tác với các trường ĐH lớn để cùng nâng cao chất lượng đào tạo và giảng dạy, hỗ trợ nguồn lực sẵn có để tạo điều kiện học tập và ứng dụng cho sinh viên, tiếp sức sinh viên trong những giai đoạn khác nhau. Trong năm 2025, VNG Group và ĐH Quốc gia TP.HCM chính thức ra mắt Saigon AI Hub tại VNG Campus. Đây là không gian nghiên cứu AI mở đầu tiên tại TP.HCM, tập trung giải quyết các bài toán của phát triển KT-XH thông qua AI, đặc biệt trong các lĩnh vực trọng điểm như y tế, giáo dục và giao thông. Hay VNG cũng hợp tác với Trường ĐH Công nghệ thông tin (ĐH Quốc gia TP.HCM) tổ chức Dự án Đồng đào tạo 2025 của môn học Phát triển kỹ năng lập trình game ứng dụng trong thực tế tại VNG Campus. Đây là mô hình đào tạo tiên phong theo hướng "đưa giảng đường vào DN", khi các hoạt động học tập và thực hành được triển khai ngay tại VNG Campus, giúp sinh viên tiếp cận môi trường làm việc DN, quy trình triển khai dự án và cách thức phối hợp nhóm trong phát triển game…

Theo ông Lê Hồng Minh, Chủ tịch HĐQT VNG, với tập đoàn thì đào tạo không chỉ là truyền đạt kiến thức mà còn phải gắn với đầu ra và sự phát triển dài hạn của ngành. Vì vậy, trong thời gian tới, công ty sẽ tiếp tục tìm cách mở rộng mô hình này, cũng như từng bước xây dựng nền tảng hỗ trợ để các sinh viên có thể đi từ sản phẩm hoàn thiện đến bước thương mại hóa, góp phần thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp sáng tạo game của thành phố.

Tương tự, sự hợp tác của các DN như Coteccons, Thành Thành Công - Biên Hòa, Tetra Pak Việt Nam, Nestlé Việt Nam, Ngân hàng Á Châu (ACB), Điện Quang… cùng ĐH Quốc gia TP.HCM để ưu tiên phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao thông qua các chương trình đào tạo, thực tập, huấn luyện và tuyển dụng sinh viên, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ… cũng sẽ góp phần đáp ứng được nhu cầu phát triển mạnh mẽ ở các lĩnh vực KH-CN cho cả nước.

Xây dựng cả cung và cầu nhân lực chất lượng cao

Theo TS Dương Như Hùng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, KH-CN kéo theo những yêu cầu mới mà người lao động phải đối mặt: Từ kỹ năng số, kỹ năng xanh đến năng lực thích ứng với công nghệ và mô hình lao động mới. Người lao động không chỉ là người thực thi, mà còn là một thành tố quan trọng tạo nên năng lực cạnh tranh của DN, cũng như của cả nền kinh tế. Các DN muốn xây dựng mô hình hoạt động sáng tạo, đất nước muốn có được một mô hình tăng trưởng nhanh, bền vững thì việc đầu tư cho con người, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo ra môi trường giữ chân và thu hút được người tài, chính là "chìa khóa". Về mặt tư duy, chủ trương này đã được nhấn mạnh rất rõ trong các nghị quyết mà Đảng và Chính phủ ban hành trong thời gian qua; tuy nhiên trong thực tế vẫn còn nhiều vướng mắc. 

Ông dẫn chứng: Chính phủ khuyến khích mọi ngành nghề, DN, mọi khu vực quản lý và phát triển kinh tế đều ứng dụng AI, nhưng khi triển khai xuống dưới thì nghẽn. Một số ngành quy định đấu thầu mua sản phẩm AI phải kiểm định rõ ràng, trong khi hệ thống kiểm định thì không có. Các trường ĐH muốn đầu tư các sản phẩm hàm lượng công nghệ cao phục vụ quá trình dạy và học cũng gặp nhiều khó khăn. Hay việc liên kết giữa các DN và trường ĐH, tạo điều kiện cho giảng viên được tham gia sâu vào ban lãnh đạo các DN để nâng cao tính thực tiễn, cũng vướng nhiều rào cản. Vì vậy cần có một cuộc tổng rà soát, tháo bỏ hết những điểm nghẽn thể chế để mọi ngành nghề có đủ không gian sáng tạo, đổi mới, bắt kịp với sự phát triển của nhân loại; đồng thời xây dựng một chương trình quy mô quốc gia "Bình dân học vụ số", đào tạo về KH-CN, ứng dụng AI cho mọi đối tượng người lao động ở mọi ngành nghề. Về lâu dài, cần có chiến lược đào tạo và thu hút nhân lực, thu hút người tài từ nước ngoài trở về cống hiến cho đất nước trong giai đoạn mới; đặc biệt thu hút người giỏi, người tài vào bộ máy quản trị lĩnh vực công.

ẢNH: CTV

Trong khi đó, ông Vũ Hoàng Liên cũng khuyến nghị, VN cần tính đến việc sử dụng hiệu quả nhân lực chất lượng cao cũng như cân đối với các nguồn lực khác của xã hội. Nếu chỉ đẩy mạnh đào tạo đầu vào nhưng khi đầu ra bị thiếu hụt, sinh viên được đào tạo ra trường không có chỗ làm đúng chuyên môn, không được trả lương xứng đáng, không được trọng dụng… thì dần dần sẽ quay lại tác động đến đầu vào, khiến số lượng học viên tham gia đào tạo sẽ ít đi. Ngược lại, nếu đầu ra thông suốt, lực lượng nhân sự chất lượng cao được đãi ngộ, trọng dụng, được phát huy sức sáng tạo thì sẽ giúp quá trình tuyển dụng, đào tạo tăng mạnh hơn. Ông nhấn mạnh: Nhà nước cần có chính sách phát triển thị trường lao động thật sự như công nhận về mặt thể chế, từ đó để thị trường vận động tự nhiên, tạo nên quy trình khép kín theo cung - cầu của nền kinh tế. Thị trường nhân sự phát triển cũng là huy động sức mạnh tổng hợp của toàn dân.

"Chúng ta không nên giữ tư duy e dè khi cho rằng nói đến thị trường là lo sợ lực lượng lao động bị xem rẻ. Đó là một cách nhìn nhận phiến diện. Nhân sự là một hàng hóa đặc biệt, có giá trị tiêu dùng cao. Giả sử có "chợ", có thị trường thì sẽ hoàn thiện quy trình từ cung ứng, trao đổi và chuyển giao nhân sự đến đúng tay người sử dụng, nâng giá trị của nhân lực. Nếu chỉ thúc đẩy nguồn cung mà đầu ra không có thì khi kéo dài sẽ khiến nguồn cung bị tác động ngược, quá trình đào tạo nguồn nhân lực sẽ bị ảnh hưởng. Việc khuyến khích DN tham gia vào quá trình này cùng với các trường, trung tâm đào tạo là hình thành chuỗi cung cầu khép kín, phát triển nguồn nhân lực bền vững cho nền kinh tế", ông Vũ Hoàng Liên nhấn mạnh.