Mỹ - Nga bắt tay, Ukraine phải chấp nhận 'hoà bình bằng mọi giá'?

Thời gian qua, Tổng thống Donald Trump. liên tục chỉ trích Tổng thống Volodymyr Zelensky, cáo buộc ông không muốn chấm dứt xung đột, thậm chí gợi ý “đã đến lúc để người khác đàm phán thay Ukraine ”. Trong khi đó, Washington không chỉ đóng vai trò trung gian mà còn nắm giữ những công cụ trực tiếp tác động đến khả năng chiến đấu và không gian ngoại giao của Kiev: vũ khí, thông tin tình báo, hệ thống vệ tinh quân sự và các cơ chế mua sắm vũ khí.

Dầu diesel, Starlink và lá phiếu giữa nhiệm kỳ

Từ đầu tháng 10/2026, Mỹ có nhiều động thái mới, làm quan hệ với Ukraine ngày càng xấu đi. Đáng chú ý, Washington ký thỏa thuận mua dầu diesel của Nga; miễn áp dụng loạt biện pháp trừng phạt, hạn chế và thuế quan được quy định trong Đạo luật Lindsey O. Graham về trừng phạt Nga; đồng thời gây sức ép yêu cầu Ukraine ngừng tấn công nhà máy lọc dầu Nga - một trong số ít đòn bẩy chiến lược còn lại của Kiev.

Và khi Ukraine nối lại các cuộc tập kích, ông Trump cáo buộc Kiev là nguyên nhân khiến giá nhiên liệu tăng cao tại Mỹ, trong khi cuộc chiến ở Iran mới là nguyên nhân chính đẩy giá năng lượng toàn cầu lên cao.

Song song với đó, Kiev cáo buộc Mỹ trì hoãn giao tên lửa đánh chặn Patriot và AIM-9X, hạn chế hoạt động cảnh báo sớm về cuộc tấn công tên lửa đạn đạo của Nga và làm chậm hệ thống Starlink/Starshield - nền tảng quan trọng cho drone và thông tin liên lạc tiền tuyến. Theo Ukraine , Starlink từng bị giới hạn tốc độ, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động quân sự, trước khi được khôi phục vào cuối tháng 10.

Ngay sau đó, Tổng tống Zelensky nói với thượng nghị sĩ Mỹ rằng Washington đang cố tình tạo áp lực để ép Kiev chấp nhận thỏa thuận bất lợi, đồng thời khẳng định sẽ không chấp nhận bị đổ lỗi cho hành động của Nga. Trong khi đó, ông Trump nhấn mạnh Mỹ viện trợ quá nhiều cho Ukraine , nhưng cuối cùng “chỉ nhận lại phiền toái, tổn thất và giá dầu tăng”.

Nhiều chuyên gia cho rằng việc ông Trump thúc đẩy thỏa thuận hòa bình Nga - Ukraine vào thời điểm này không có gì là ngẫu nhiên. Bởi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ đang đến gần, những khảo sát gần đây đều cho thấy người dân Mỹ đang không hài lòng với những quyết sách của ông Trump khiến thế giới “hỗn loạn”.

Chính vì vậy, ông Trump muốn thể hiện kết quả ngoại giao rõ ràng bằng một thỏa thuận hòa bình để củng cố uy tín trước và sau bầu cử. Ông cũng luôn coi việc chấm dứt cuộc xung đột Nga - Ukraine là một trong những cam kết quan trọng từ nhiệm kỳ trước.

Ông Trump tin bằng cách tạo đòn bẩy kinh tế với Nga và gây sức ép lên phía phụ thuộc viện trợ nhiều hơn thì có thể buộc 2 bên ngồi vào bàn đàm phán. Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và Jared Kushner đang tích tham gia cuộc gặp với đại diện của Kiev lẫn Moskva. Hiện tại, một cuộc đàm phán 3 bên Mỹ - Nga - Ukraine dự kiến diễn ra vào đầu tháng 11.

Khi Kiev bị ‘dồn vào chân tường’

Lập trường của Kiev vẫn không thay đổi trong suốt thời gian qua - sẵn sàng ngừng bắn theo phương hướng hiện tại, kèm theo bảo đảm an ninh, nhưng không công nhận chủ quyền Nga trên những vùng lãnh thổ bị kiểm soát, không chấp nhận hạn chế quân số và không từ bỏ quyền tự vệ.

“Mảnh đất này rất quan trọng vì nó liên quan đến con người. Nó không phải là khoảng cách. Rất nhiều người đã hy sinh để bảo vệ mảnh đất này, bảo vệ nền độc lập, đất nước của chúng ta. Sẽ không ai công nhận những vùng lãnh thổ bị kiểm soát tạm thời này là lãnh thổ của Nga và tôi nghĩ Nga hiểu điều đó”, ông Zelensky cho hay.

Khoảnh khắc tên lửa dội xuống Kiev trong đêm. (Video: AMK Mapping)

Tuy nhiên, sự lựa chọn của Ukraine đang thu hẹp khi Mỹ vẫn là nguồn cung cấp vũ khí tiên tiến, tình báo chiến trường và công nghệ vệ tinh quan trọng nhất ở hiện tại lẫn tương lai. Nếu Washington thực sự cắt hoặc trì hoãn hỗ trợ vũ khí cho Ukraine trong mùa đông năm nay sẽ gây áp lực lớn lên Kiev. Dù châu Âu đang cố gắng bù đắp cho Ukraine , nhưng vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn vai trò Mỹ trong ngắn hạn.

Ukraine phụ thuộc vào hệ thống Patriot, thông tin tình báo Mỹ và Starlink/Starshield. Việc sử dụng những công cụ này để ép Kiev chấp nhận điều khoản liên quan đến lãnh thổ hoặc trung lập hóa quân sự có thể tạo ra thỏa thuận tạm thời. Nhưng nhiều chuyên gia cảnh báo bước đi này dễ gây rủi ro và phản tác dụng cao.

Cựu Đại sứ Mỹ tại Ukraine John Herbst và nhiều nhà phân tích khác chỉ ra rằng ông Trump đang bị cuốn theo 2 xung lực mâu thuẫn: Muốn Ukraine “sống sót và an toàn”, đồng thời bị cuốn theo quan hệ với ông Putin và Nga.

Hiện tại, Nga đang tranh thủ tận dụng thời cơ khi được Mỹ miễn trừng phạt, đạt thỏa thuận dầu diesel. Tuy nhiên, điện Kremlin vẫn đòi công nhận chủ quyền trên toàn bộ vùng đã sáp nhập (kể cả phần chưa kiểm soát hoàn toàn) và trung lập hóa Ukraine . Trong trường hợp Mỹ tiếp tục ưu tiên “đóng cửa xung đột” hơn là điều kiện bền vững, Nga có thể kéo dài đàm phán trong khi củng cố vị thế trên thực địa.

Nhiều chuyên gia quân sự lưu ý nếu Ukraine bị tước đi khả năng hạn chế vũ khí tầm xa, giới hạn quân số thì Nga sẽ có động lực thực hiện lại cuộc tấn công mới trong tương lai.

Nhưng nếu bị dồn vào chân tường, Kiev cũng có thể leo thang các cuộc tấn công sâu vào lãnh thổ Nga bằng những vũ khí hiện có hoặc tìm cách kéo châu Âu vào cam kết mạnh hơn, thậm chí cân nhắc lựa chọn cực đoan về mặt quân sự. Tuy nhiên, việc phụ thuộc viện trợ khiến kịch bản này rất rủi ro và có thể đẩy Ukraine vào thế bất lợi hơn.

Châu Âu trả tiền, Mỹ giữ van

Trong cuộc phỏng vấn riêng với Bloomberg hôm 18/10, Tổng thống Zelensky cho biết Mỹ đang chậm phê duyệt việc chuyển giao một số tên lửa đánh chặn cho hệ thống phòng không Patriot, dù những lô hàng này được thanh toán thông qua sáng kiến “Danh sách yêu cầu ưu tiên của Ukraine ” (PURL) do NATO điều phối.

“Phía Mỹ chỉ phê duyệt bàn giao một phần số vũ khí, thay vì toàn bộ. Đây không phải là vấn đề kỹ thuật”, ông Zelensky nói.

Theo nhà lãnh đạo Ukraine , Mỹ đang cung cấp cho nước này 12 tên lửa đánh chặn Patriot mỗi tháng, tương đương khoảng 1/4 lượng viện trợ dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden. Những phát biểu này cho thấy một trở ngại mà nguồn tài chính từ châu Âu chưa thể giải quyết - dù đồng minh có thể chi trả cho việc mua vũ khí, nhưng quá trình phê duyệt và bàn giao vẫn phụ thuộc vào phía Mỹ.

Trước đó, chính phủ Anh dự kiến chi 60 triệu USD để cung cấp tên lửa đất đối không cho Ukraine . Trong đó, 13 triệu USD sẽ được giải ngân sớm nhằm đáp ứng nhu cầu cấp bách trong mùa đông. Các bộ trưởng cũng được yêu cầu chuẩn bị thêm những biện pháp trừng phạt, hỗ trợ quân sự và hình thức hỗ trợ tài chính khác.

Số tên lửa được viện trợ bao gồm tên lửa đa năng hạng nhẹ (Lightweight Multirole Missiles) - loại vũ khí được sử dụng để đối phó với máy bay không người lái. Việc cung cấp loại tên lửa này có thể giúp Ukraine tăng cường năng lực phòng không. Tuy nhiên, động thái của Anh chưa giải quyết được tình trạng thiếu hụt tên lửa đánh chặn Patriot, loại vũ khí cần thiết để đối phó với mối đe dọa từ tên lửa đạn đạo.

Trong khi đó, Bỉ cam kết bàn giao 10 máy bay chiến đấu F-16 cho Ukraine trước cuối năm 2026, sau cuộc gặp giữa Thủ tướng Bart De Wever và Tổng thống Zelensky tại Brussels. Ông Zelensky kêu gọi Bỉ đẩy nhanh tiến độ bàn giao, đồng thời nhấn mạnh hiệu quả của tiêm kích F-16 trong việc đánh chặn máy bay không người lái Shahed sử dụng động cơ phản lực của Nga.

Tuy nhiên, vấn đề lớn hơn vẫn là triển vọng hỗ trợ Ukraine trong thời gian tới. Nhiều nhà lãnh đạo châu Âu yêu cầu Ủy ban châu Âu đề xuất phương án bù đắp khoản thiếu hụt ngân sách 78 tỷ USD mà Ukraine dự kiến phải đối mặt trong năm 2027. Yêu cầu này mở đường cho các cuộc đàm phán về những khoản hỗ trợ bổ sung, nhưng chưa đồng nghĩa với việc một gói tài chính mới được các bên thống nhất.

Cái giá của một thỏa thuận vội vã

Nhiều nhà phân tích Mỹ, châu Âu và Nga nhận định trong khoảng thời gian ngắn hạn, áp lực của ông Trump có thể buộc Ukraine ngồi vào bàn đàm phán với tư thế yếu hơn. Nhưng một thỏa thuận “hòa bình bằng mọi giá” lúc này khó bền vững.

Theo ông Thomas Wright - Nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Brookings, cách tiếp cận dựa chủ yếu vào thỏa thuận kinh tế với Nga đang thất bại trong việc thay đổi tính toán chiến lược của Moskva và có nguy cơ kéo dài cuộc xung đột thay vì kết thúc. Tương tự, chuyên gia Nga nhận định Moskva sẽ tận dụng tối đa sự chia rẽ Mỹ - Ukraine để củng cố lợi thế.

Trong khi đó, các nhà phân tích châu Âu lo ngại nếu Mỹ rút dần vai trò bảo đảm an ninh, gánh nặng sẽ đổ lên EU - vốn đang đối mặt với hạn chế về sản xuất vũ khí và quyết tâm chính trị. “Việc Mỹ gia tăng sức ép lên Kiev có thể khiến Nga tin rằng nếu tiếp tục chiến đấu, quyết tâm của châu Âu cuối cùng cũng sẽ suy yếu”, bà Natia Seskuria, nghiên cứu viên cao cấp về Nga và khu vực Á - Âu tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI) nhận định.

Hiện tại, Nga đã sẵn sàng nối lại đàm phán 3 bên với Ukraine và Mỹ sau ngày 4/11, nhưng không quá kỳ vọng vào cuộc họp này. Và Tổng thống Zelensky cũng cho biết ông sẵn sàng thảo luận về lệnh ngừng bắn năng lượng giữa Nga và Ukraine , thiết lập thỏa thuận mới để bảo vệ những chuyến hàng ngũ cốc ở biển Đen và trao đổi tù nhân.

Trong khi đó, Tổng Tham mưu trưởng các lực lượng vũ trang Nga Valery Gerasimov tuyên bố, quân đội Nga sẽ ngừng bắn từ 4h sáng ngày 27/10. Tương tự, đại diện của Ukraine xác nhận lệnh ngừng bắn sẽ có hiệu lực từ ngày 27/10 và chiến dịch này sẽ bao gồm việc rà phá bom mìn trên những tuyến đường dẫn vào thị trấn, tiếp tế lương thực và sơ tán dân thường.

Nhìn chung, Ukraine vẫn giữ được một số đòn bẩy, bao gồm sự ủng hộ công chúng trong nước đối với Tổng thống Zelensky và châu Âu vẫn là nguồn viện trợ tài chính, vũ khí quan trọng. Nhưng nếu Mỹ thực sự sử dụng toàn bộ đòn bẩy quân sự và tình báo trong những tuần tới, lựa chọn của Kiev có thể ngày càng thu hẹp.

Hiện tại, câu hỏi lớn nhất không chỉ là Ukraine còn bao nhiêu lựa chọn, mà còn nằm ở việc liệu Mỹ có sẵn sàng chấp nhận một thỏa thuận mà chính họ có thể phải gánh chịu hậu quả dài hạn hay không. Thời gian từ nay đến cuối năm 2026 được xem là giai đoạn then chốt.