Xung đột Nga - Ukraine buộc Moscow phải gia hạn hạn chế xuất khẩu xăng đối với các nhà sản xuất đến ngày 31/7, đồng thời áp lệnh cấm tạm thời xuất khẩu nhiên liệu hàng không từ ngày 1/6. Các biện pháp này khiến nguồn cung sang Trung Á - khu vực phụ thuộc lớn vào nhiên liệu Nga tiếp tục bị thu hẹp.
Kyrgyzstan đối mặt nguy cơ thiếu xăng nghiêm trọng
Kyrgyzstan hiện nhập khẩu hơn 90% lượng xăng từ Nga và là quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.
Ông Askar Ismailov, cố vấn cấp cao về Trung Á tại Trung tâm Khí đốt Toàn cầu (Geneva), nhận định nước này đang bước vào "giai đoạn tiền khủng hoảng".
Theo ông, nếu Nga không sớm khôi phục nguồn cung, Kyrgyzstan có thể phải đối mặt với những vấn đề kinh tế mang tính cấu trúc, chứ không chỉ là thiếu nhiên liệu.
Phần lớn ô tô tại Trung Á sử dụng xăng AI-92, trong khi các mẫu xe đời mới cần xăng AI-95 hoặc AI-98. Khi nguồn cung xăng cao cấp ngày càng khan hiếm, nhiều tài xế buộc phải chuyển sang sử dụng AI-92, khiến nhu cầu đối với loại nhiên liệu này tăng nhanh.
Ông Kanat Eshatov, Chủ tịch Hiệp hội Thương mại Dầu mỏ Kyrgyzstan , cho biết các cây xăng hiện còn đủ AI-92 cho khoảng 30-50 ngày. Tuy nhiên, lượng dự trữ này có thể cạn nhanh hơn nhiều do người dùng chuyển từ AI-95 sang.
Kyrgyzstan đang đối mặt với tình trạng thiếu xăng cao cấp, khiến người tiêu dùng phải chuyển sang sử dụng xăng thông thường.
Theo Phó Bộ trưởng Năng lượng Nasipbek Kerimov, kho dự trữ quốc gia cũng chỉ ở mức tương đương. Riêng tại thành phố Osh, thành phố lớn thứ hai của Kyrgyzstan , cơ quan chống độc quyền cho biết lượng nhiên liệu chỉ đủ dùng tối đa một tháng.
Trước tình hình đó, chính phủ đã từ bỏ cơ chế áp trần giá bán lẻ. Các chuyên gia cho rằng việc giá nhiên liệu tăng là khó tránh khỏi do nguồn cung thiếu hụt và nước này phải tìm kiếm nguồn nhập khẩu từ những thị trường xa hơn.
Phó Chủ tịch Nội các Daniyar Amangeldiev cho biết Kyrgyzstan đang đàm phán với nhiều quốc gia để bổ sung nguồn cung. Trung Quốc đã xác nhận sẽ cung cấp 3.000 tấn nhiên liệu hàng không và hai bên cũng đang thảo luận về khả năng cung cấp dầu diesel.
Tại các cây xăng , tâm lý lo ngại ngày càng gia tăng. Một nhân viên tại trạm xăng B-Power ở thủ đô Bishkek cho biết tình trạng khan hiếm bắt đầu sau khi các cây xăng của Gazprom và Rosneft hết xăng AI-95, khiến nhiều khách hàng liên tục hỏi liệu nguồn cung có còn ổn định hay không.
Uzbekistan giá xăng tăng mạnh
Tại Uzbekistan, nguồn cung chưa rơi vào tình trạng căng thẳng như Kyrgyzstan nhưng giá nhiên liệu đang leo thang.
Do nước này áp dụng cơ chế đấu giá thay vì kiểm soát giá bán lẻ, chi phí nhập khẩu nhanh chóng được phản ánh vào giá bán.
Theo Ủy ban Thống kê Quốc gia, giá nhiên liệu trong tháng 6 tăng 3,9% so với tháng trước và tăng 16,7% so với cùng kỳ năm ngoái. Riêng xăng AI-95 tăng 6% chỉ trong một tháng.
Bộ Năng lượng Uzbekistan cho biết lượng dự trữ hiện đủ dùng trong khoảng hai đến ba tháng.
Theo ông Olzhas Baidildinov, cựu cố vấn Bộ trưởng Năng lượng Kazakhstan, phần lớn ô tô tại Uzbekistan sử dụng khí đốt sản xuất trong nước, giúp giảm phần nào sự phụ thuộc vào xăng nhập khẩu. Tuy nhiên, nước này vẫn phải nhập xăng AI-95 và một phần dầu thô từ Nga.
Ngay cả nhiên liệu khí cũng không nằm ngoài xu hướng tăng giá. Trong tháng 6, giá khí propan tăng 11,3% so với tháng trước và cao hơn 41,1% so với cùng kỳ năm ngoái, trong khi giá khí metan tăng thêm 8,8%.
Một tài xế tại thủ đô Tashkent cho biết giá xăng AI-92 nhập từ Nga đã tăng từ khoảng 11.600 som lên gần 12.600 som.
Atai Isaev, một nhân viên vận hành tại trạm xăng B-Power (Bishkek Petroleum), cho biết kho chứa xăng địa phương của công ty vẫn còn đầy đủ các loại xăng , trừ loại AI-100.
Kazakhstan ưu tiên bảo vệ thị trường nội địa
Khác với hai nước láng giềng, Kazakhstan tập trung giữ ổn định nguồn cung trong nước. Theo ông Baidildinov, Kazakhstan tinh chế khoảng 18 triệu tấn dầu mỗi năm và chỉ nhập từ 1-2 triệu tấn dầu miễn thuế từ Nga.
Điểm yếu lớn nhất của nước này nằm ở nhiên liệu hàng không. Kazakhstan hiện nhập khẩu khoảng 300.000-400.000 tấn mỗi năm, trong khi sản lượng nội địa chỉ đạt khoảng 800.000 tấn. Chính phủ đang cân nhắc nhập khẩu từ Trung Quốc hoặc Azerbaijan để bù đắp thiếu hụt.
Ông Baidildinov cho rằng Kazakhstan nhiều khả năng vẫn vượt qua được mùa hè, nhưng nguy cơ thiếu nhiên liệu vào mùa thu là hoàn toàn có thể xảy ra.
Giới chức Kazakhstan cũng xác nhận đã nhận được đề nghị hỗ trợ nhiên liệu từ Kyrgyzstan nhưng vẫn cân nhắc do lo ngại tình trạng buôn lậu.
Từ đầu năm đến nay, nước này đã phát hiện 593 vụ xuất khẩu trái phép, cùng nhiều giao dịch bất thường tại 62 cây xăng và 22 nhà máy lọc dầu quy mô nhỏ.
Theo ông Baidildinov, chênh lệch giá nhiên liệu giữa Kazakhstan và các nước láng giềng hiện đã tăng gấp đôi so với mức chênh 30-40% trước đây, làm gia tăng nguy cơ buôn lậu qua biên giới.
Trong khi đó, hoạt động sản xuất cũng chịu thêm áp lực sau cuộc đình công tại nhà máy khí đốt Orenburg của Nga, khiến liên doanh KPO phải cắt giảm sản lượng tại mỏ Karachaganak. Ông Baidildinov cho rằng Gazprom có thể sẽ bù đắp thiệt hại bằng cách tăng chi phí cung cấp khí cho Kazakhstan.
"Nếu Nga hắt hơi, cả Trung Á sẽ bị cảm lạnh", ông Baidildinov nhận định.
Theo ông, các quốc gia trong khu vực chỉ còn hai lựa chọn: chấp nhận tình trạng thiếu nhiên liệu hoặc tìm nguồn nhập khẩu thay thế, chẳng hạn từ Trung Quốc, nhưng với chi phí và giá vận chuyển cao hơn đáng kể.