Phó giáo sư RMIT hiến kế để Việt Nam ứng phó kịch bản "chưa kịp giàu đã già"

Nhóm chuyên gia Đại học RMIT Việt Nam

36 bài viết

Lão hóa thường được xem là vấn đề của người lớn tuổi, song trong thực tế, vấn đề này ảnh hưởng đến tất cả mọi người. Già hóa dân số tác động đến thị trường lao động, hệ thống y tế, thu nhập hưu trí, nhà ở, chi tiêu công, cũng như cách cộng đồng tương trợ lẫn nhau. Trong bối cảnh Việt Nam, thách thức không còn nằm ở chỗ cơ cấu dân số sẽ thay đổi ra sao, mà là chúng ta chuẩn bị thế nào cho điều này.

Phó giáo sư (PGS) Catherine Earl, đến từ Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam, có nhiều năm nghiên cứu tác động xã hội của già hóa dân số. Bà cùng Giáo sư Philip Taylor từ Đại học Warwick đã cùng nghiên cứu về những thách thức khác nhau mà người già trên khắp ASEAN đang phải đối mặt, từ bất bình đẳng trong chăm sóc sức khỏe và thu nhập sau khi nghỉ hưu, đến cơ hội tham gia thị trường lao động và mức độ hòa nhập xã hội.

Già hóa dân số, chuyện không của riêng ai

- Theo quan điểm của Phó giáo sư, tại sao thế hệ trẻ Việt Nam nên quan tâm đến già hóa dân số?

PGS Catherine Earl: Nhiều người nghĩ rằng lão hóa là chuyện của người già, nhưng điều này ảnh hưởng tới tất cả mọi người. Già hóa dân số thay đổi thị trường lao động, hệ thống y tế, nhu cầu nhà ở, thu nhập sau khi về hưu và đời sống gia đình. Điều này còn ảnh hướng đến việc chính phủ phân bổ ngân quỹ công như thế nào, cũng như cách doanh nghiệp lên kế hoạch tương lai. Tóm lại là già hóa dân số sẽ tái thiết lại toàn bộ xã hội.

Một câu nói thường thấy trong các nghiên cứu về già hóa dân số là các quốc gia đang phát triển sẽ "già trước khi giàu". Không như các nước như Australia, Vương quốc Anh hay Nhật Bản có hàng thập kỷ để tích lũy tài sản trước khi dân số già đi đáng kể, các quốc gia trên khắp khu vực Đông Nam Á đang trải qua giai đoạn chuyển tiếp này nhanh hơn nhiều.

Việt Nam không nằm ngoài xu thế đó.

- Điều gì khiến bà ngạc nhiên nhất khi so sánh tình trạng già hóa dân số tại các nước ASEAN?

Sự khác biệt.

Mọi người thường nói về dân số già như thể mọi quốc gia đều gặp phải những thách thức giống nhau, song nghiên cứu của chúng tôi lại chỉ ra điều ngược lại. Các quốc gia ASEAN có sự khác biệt rất lớn về tình trạng sức khỏe người dân, hệ thống hưu trí và đặc điểm dân số. Vì vậy nên cần có giải pháp phù hợp với bối cảnh từng quốc gia.

Một trong những phát hiện đáng ngạc nhiên là Việt Nam có chênh lệch tuổi thọ trung bình tính từ lúc sinh giữa nam và nữ lớn nhất ASEAN, trong đó tuổi thọ phụ nữ cao hơn nam giới khoảng 9 năm.

Kết quả này đặt ra câu hỏi quan trọng về sức khỏe thể chất và tinh thần của nam giới trong cả vòng đời. Điều này còn cho thấy nhiều cộng đồng sẽ có tỉ lệ phụ nữ lớn tuổi nhiều hơn, những người có thể sẽ cần được chăm sóc y tế, chỗ ở và hỗ trợ xã hội khi về già.

Thách thức và giải pháp cho Việt Nam

- Điều này có ý nghĩa thế nào với lực lượng lao động cũng như kinh tế Việt Nam?

Già hóa dân số tác động đồng thời đến nguồn lao động và nhu cầu chăm sóc.

Khi tỉ lệ người cao tuổi trong dân số gia tăng, các quốc gia cần nhìn nhận lại cách tiếp cận đối với việc tham gia lực lượng lao động, tuổi nghỉ hưu và học tập suốt đời. Đồng thời, nhu cầu về dịch vụ y tế, chăm sóc người cao tuổi và các hệ thống hỗ trợ cũng sẽ tiếp tục tăng lên.

Một lĩnh vực cần được quan tâm nhiều hơn là thu nhập khi nghỉ hưu. Trên khắp ASEAN, mức độ bảo đảm tài chính khi về hưu có sự khác biệt đáng kể tùy theo giới tính, nghề nghiệp và việc người lao động làm việc trong khu vực chính thức hay phi chính thức. Nhiều lao động tự làm chủ và lao động phi chính thức chỉ có khả năng tiếp cận hạn chế với các hệ thống hưu trí, khiến họ phải tiếp tục làm việc mưu sinh ngay cả khi đã lớn tuổi.

Đó là lý do tôi cho rằng già hóa dân số không nên chỉ được nhìn nhận như một vấn đề an sinh xã hội. Đây còn là một thách thức về kinh tế, thị trường lao động và đổi mới xã hội.

- Theo quan điểm của bà, các nhà hoạch định chính sách và lãnh đạo doanh nghiệp cần tập trung vào điều gì trước tình trạng này?

Ưu tiên hàng đầu là nhận thức rằng già hóa dân số không phải là vấn đề có thể giải quyết bằng một chính sách đơn lẻ.

Già hóa dân số tác động đến lĩnh vực y tế, việc làm, nhà ở, khả năng tiếp cận công nghệ số, giao thông, dịch vụ tài chính và đời sống cộng đồng. Các quốc gia cần xây dựng những giải pháp mang tính phối hợp, tính đến sự khác biệt trong trải nghiệm của nam và nữ giới, người dân thành thị và nông thôn, cũng như lao động trong khu vực chính thức và phi chính thức.

Đối với Việt Nam, có bốn lĩnh vực cần được đặc biệt quan tâm: cải thiện kết quả sức khỏe của nam giới, phát triển nền kinh tế chăm sóc bền vững, củng cố hệ thống hưu trí và phát triển các mô hình nhà ở an toàn, chi phí hợp lý và dễ tiếp cận nhằm giúp người dân có thể sống khỏe mạnh và gắn kết với cộng đồng khi về già.

Quan trọng, không nên chỉ xem người cao tuổi là đối tượng thụ hưởng chính sách, mà cần trở thành một phần của quá trình xây dựng giải pháp. Người chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các thay đổi này cần được lắng nghe và tham gia vào việc thiết kế các chính sách, dịch vụ liên quan đến cuộc sống của chính họ.

- Một tương lai thân thiện với người cao tuổi sẽ trông như thế nào?

Một tương lai thân thiện với người cao tuổi là tương lai mà mọi người có thể duy trì sức khỏe, kết nối xã hội và tích cực tham gia vào cộng đồng trong suốt cuộc đời mình.

Điều đó đồng nghĩa với việc các đô thị, dịch vụ và công nghệ cần được thiết kế dựa trên nhu cầu của con người, thay vì buộc con người phải thích nghi với các hệ thống hiện có. Đồng thời, người cao tuổi cần có cơ hội tham gia đầy đủ vào đời sống xã hội, dù thông qua công việc, hoạt động tình nguyện, sinh hoạt cộng đồng hay đời sống gia đình.

Mục tiêu không đơn thuần giúp con người sống lâu hơn, mà còn là sống khỏe mạnh, ý nghĩa và chất lượng hơn.

Nghiên cứu của tôi tập trung vào việc xác định các giải pháp tiên tiến lấy con người làm trung tâm để ứng phó với những thách thức của già hóa dân số. Những giải pháp này cần bảo đảm tính bao trùm, bền vững và được đồng thiết kế với chính người cao tuổi.

Khi Việt Nam chuẩn bị cho một tương lai mà người cao tuổi sẽ chiếm tỉ trọng ngày càng lớn trong cơ cấu dân số, câu hỏi không còn là liệu già hóa dân số có làm thay đổi xã hội hay không. Điều quan trọng là chúng ta sẽ chuẩn bị tốt đến mức nào cho sự chuyển đổi đó.