Quảng Ngãi vừa có thêm một cây thị cổ thụ hơn 200 tuổi được công nhận là Cây di sản Việt Nam. Suốt 13 năm qua, địa phương này đã sở hữu ít nhất ba cây cùng loài được vinh danh. Trong đó, có một gốc cổ thụ gắn bó với dân làng đến mức cả xóm mang tên cây .
Cổ thụ hơn 200 tuổi, cả xóm mang tên cây
Ngày 18/11/2026, UBND xã Vạn Tường, tỉnh Quảng Ngãi tổ chức lễ đón nhận quyết định, bằng công nhận và gắn bia Cây di sản Việt Nam cho cây thị cổ thụ tại thôn Đông Lỗ. Cây thị đã gắn bó với người dân qua nhiều thế hệ, đến mức khu dân cư nơi đây được gọi bằng cái tên thân thuộc "xóm Cây Thị".
Cây hị hơn 200 năm tuổi ở thôn Đông Lỗ, xã Vạn Tường được công nhận Cây Di sản Việt Nam - Ảnh: vantuong.quangngai.gov.vn
Theo hồ sơ được chính quyền xã và Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công bố, cây có tuổi đời hơn 200 năm, cao khoảng 18 m, chu vi thân khoảng 2,5 m và hiện có ba thân. Cổ thụ mọc trên phần đất của gia đình ông Nguyễn Quang Trung. Gia đình cùng người dân địa phương chăm sóc, bảo vệ cây suốt nhiều năm, nhờ đó cây vẫn sinh trưởng tốt.
Đông Lỗ không phải nơi đầu tiên ở Quảng Ngãi có cây thị được vinh danh. Tra cứu các hồ sơ cũ cho thấy ít nhất hai cây thị khác, cũng hơn 200 tuổi, đã được trao bằng công nhận trước đó. Cả ba cây thị thuộc các không gian sinh hoạt khác nhau, từ khu vườn gắn với tên xóm đến khuôn viên sinh hoạt chung của dòng họ và cộng đồng dân cư.
Ba cây thị được vinh danh trong 13 năm
Ngày 5/4/2013, cây thị tại nhà thờ họ Lê ở thôn Đề An được trao bằng Cây di sản Việt Nam, trở thành cây đầu tiên của tỉnh Quảng Ngãi nhận danh hiệu này. Cây cao khoảng 25 m, đường kính thân 1,5 m và chia thành hai thân. Nơi có cây thuộc xã Hành Phước, huyện Nghĩa Hành theo địa giới năm 2013, nay thuộc xã Đình Cương, tỉnh Quảng Ngãi .
Cây thị trong khuôn viên nhà thờ Lê Hiệp Tự - Ảnh: holevietnam
Theo tư liệu gia phả được TTXVN dẫn lại, cây gắn với nhiều thế hệ họ Lê và được con cháu gìn giữ trong khuôn viên nhà thờ Lê Hiệp Tự. Cổ thụ đứng bên không gian sinh hoạt chung của gia đình, chứng kiến những lần tu sửa và sự đổi thay của làng quê. Câu chuyện về người trồng cây được lưu truyền trong dòng họ, còn tuổi đời hơn 200 năm là số liệu ghi trong hồ sơ công nhận.
Đến ngày 31/3/2018, một cây thị khác ở Dinh Bà, thôn 1, xã Nghĩa Dũng, TP Quảng Ngãi khi ấy tiếp tục đón bằng Cây di sản Việt Nam. Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam mô tả cây hơn 200 tuổi, gốc lớn đến mức bốn hoặc năm người mới ôm xuể. Địa bàn xã Nghĩa Dũng cũ nay thuộc xã An Phú sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025.
Cây thị ở Dinh Bà - Ảnh: Báo Quảng Ngãi
Ba lần vinh danh vào các năm 2013, 2018 và 2026 đã tạo nên một câu chuyện nối dài suốt 13 năm. Điểm chung của những gốc cổ thụ này không chỉ nằm ở tuổi đời hàng trăm năm mà còn ở sự gắn bó sâu nặng với đời sống người dân bản địa. Tại Đông Lỗ, bóng cây trở thành tên gọi của cả một xóm làng. Ở Đề An, gốc thị lưu giữ ký ức thiêng liêng của một dòng họ. Còn tại Dinh Bà, tán cây lại che mát cho khuôn viên sinh hoạt chung của cả cộng đồng.
Gỗ thị và hành trình lưu giữ 3.050 mộc bản quý
Nếu quả thị gợi ký ức thân thuộc với người Việt, phần gỗ của loài cây này lại có một hành trình đặc biệt trong lịch sử nghề in truyền thống. Tại chùa Vĩnh Nghiêm và chùa Bổ Đà, những người thợ xưa đã chọn gỗ thị để chạm khắc chữ lên các tấm ván rồi in thành kinh sách cùng nhiều tư liệu quý. Nghiên cứu đăng trên Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp năm 2016 của nhóm tác giả Nguyễn Thị Ngọc Bích đã xác định nguyên liệu gỗ thị tại hai kho mộc bản này mang tên khoa học là Diospyros decandra Lour.
Riêng kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm hiện lưu giữ tới 3.050 ván khắc, bao gồm 9 đầu sách lớn trong tổng số khoảng 34 đầu sách được ghi nhận. Nhiều tấm ván khắc chữ Hán và chữ Nôm, lưu giữ trọn vẹn kinh sách, giới luật cùng các trước tác giá trị của Thiền phái Trúc Lâm. Năm 2012, bộ sưu tập đặc biệt này đã chính thức được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á và Thái Bình Dương.
Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm - Ảnh: Danh Lam/TTXVN
Sở dĩ gỗ thị được người xưa chọn để khắc chữ nhờ những đặc tính vật lý rất phù hợp với nghề chế tác thủ công. Theo nghiên cứu của Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, loại gỗ này tương đối mềm khi mới khai thác nhưng sẽ cứng dần khi khô lại. Bên cạnh đó, thớ gỗ mịn, có màu sáng và ít sự phân biệt giữa phần lõi với phần dác nên thuận lợi để người thợ đục đẽo những nét chữ tinh xảo. Khi được xử lý đúng kỹ thuật, mỗi tấm ván có thể phục vụ việc in ấn trong thời gian dài.
Dù có nhiều ưu điểm song gỗ thị không miễn nhiễm với các tác nhân gây hại từ môi trường. Các thử nghiệm chuyên sâu cho thấy khả năng chống chịu tự nhiên của loại gỗ này chỉ ở mức trung bình trước mối và nấm mục, thậm chí khá nhạy cảm với nấm mốc Aspergillus niger. Chính vì thế, các kho mộc bản cổ luôn phải duy trì quy trình kiểm soát độ ẩm, phòng chống mối mọt và bảo quản nghiêm ngặt dù khâu chọn gỗ ban đầu đã vô cùng kỹ lưỡng.
Trên mỗi tấm ván mộc, những hàng chữ được chạm khắc ngược chiều trên bề mặt. Khi người thợ phủ mực đều tay và ép giấy lên trên, nội dung hiện rõ nét theo đúng chiều đọc thông thường. Những bản khắc ấy được gìn giữ và lưu truyền qua nhiều thế hệ nhờ bí quyết làm nghề tinh xảo, công sức bảo quản cùng chất liệu mộc bản đặc trưng. Bởi vậy, nhắc tới giá trị của gỗ thị cũng chính là nhắc đến một phần lịch sử truyền bá tri thức bằng nghề in thủ công của người Việt.
Từ ký ức tuổi thơ đến thú chơi hiện đại
Nhắc đến cây thị, nhiều người thường nhớ ngay những trái chín vàng ươm tỏa mùi thơm dịu nhẹ mỗi độ thu về. Xưa kia, quả thị hay được đặt trang trọng trên bàn hay trong góc nhà, còn trẻ nhỏ thích bỏ quả thị vào chiếc túi len móc tay, mang theo bên mình để thấy hương thơm thoang thoảng. Hình ảnh quả thị bước ra từ truyện cổ tích Tấm Cám cũng góp phần biến thứ quả dân dã này thành ký ức chung của bao thế hệ người Việt.
Cành thị thường có nhiều trái xanh để khi cắm trong nhà, quả sẽ chín dần - Ảnh: FB Hà Lê
Ngày nay, thú chơi quả thị vẫn hiện diện ngay giữa nhịp sống đô thị hiện đại. Theo ghi nhận từ Cổng thông tin An toàn thực phẩm Hà Nội ngày 27/8/2026, thị chín được bán lẻ khá phổ biến với mức giá dao động từ 5.000 đến 10.000 đồng/quả tùy loại và kích thước. Nhiều gia đình thường chọn mua vài trái chín về bày biện để vừa điểm tô cho không gian sống vừa lưu giữ mùi hương quen thuộc của mùa thu.
Không dừng lại ở cách bày đĩa truyền thống, thú vui của người phố thị còn mở rộng thêm nhiều hình thức mới mẻ. Theo thông tin từ VTC News hồi tháng 7/2025, những cành thị dùng để cắm bình trang trí được chào bán với giá khoảng 130.000 đến 200.000 đồng/bó tùy giống và kích cỡ. Mỗi cành thị thường mang theo nhiều trái xanh để khi cắm trong nhà, quả sẽ chín dần, ngả sang sắc vàng ruộm và lan tỏa hương thơm suốt nhiều ngày.