Tài liệu mật của Nga khiến châu Âu "đứng ngồi không yên": Ông Putin không nhượng bộ, tình thế đã thay đổi

Hai tháng trước khi Nga bắt đầu chiến dịch quân sự đặc biệt hồi đầu năm 2022, nước này đã đưa ra hàng loạt yêu cầu sâu rộng, bao gồm đề nghị NATO rút quân về các vị trí đóng quân năm 1997, thời điểm trước khi liên minh phương Tây mở rộng về phía biên giới Nga.

Giờ đây, trong cuộc đàm phán kín với các đặc phái viên của Tổng thống Trump về cách thức chấm dứt cuộc xung đột tại Ukraine , phía Nga lại khôi phục lập trường đó.

Lập trường không khoan nhượng của Moscow được trình bày trong một văn bản mà giới chức Nga lưu hành trong tuần này. New York Times (NYT) đã có được bản sao của văn bản từ một nhân vật tham gia đàm phán.

Tài liệu này cho thấy Tổng thống Vladimir Putin hầu như không hề nhượng bộ đối với các mục tiêu cốt lõi của mình sau hơn 20 tháng nỗ lực ngoại giao của chính quyền Trump nhằm chấm dứt xung đột.

Lập trường cứng rắn của Kremlin

Tài liệu của Nga, đề ngày 10/11, cung cấp những chi tiết mới về lập trường cứng rắn mà Điện Kremlin thể hiện trong các cuộc đàm phán tuần này tại Abu Dhabi, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE).

Đây là lần đầu tiên kể từ tháng 2, các quan chức Mỹ, Nga và Ukraine cùng ngồi lại đối thoại trực diện, và cũng là phiên họp đầu tiên kể từ khi chính quyền Trump phát động một nỗ lực mới vào mùa thu này nhằm giải quyết các yêu cầu của Nga về an ninh châu Âu ngay trong khuôn khổ đàm phán Ukraine .

Văn bản của Nga không có tiêu đề cơ quan hay chữ ký. Theo thuật ngữ ngoại giao, đây là một "tài liệu không chính thức" (non-paper), nhằm trình bày quan điểm của một bên một cách không chính thức.

Văn bản tuyên bố các nước NATO phải loại trừ khả năng mở rộng thêm liên minh cũng như "mọi hoạt động quân sự" tại Ukraine và các khu vực khác ở "Đông Âu, Nam Caucasus và Trung Á".

Tài liệu này thậm chí còn cho thấy ông Putin đã gia tăng mức độ cứng rắn trong một số lập trường của mình.

Vào năm 2021, Nga muốn NATO từ bỏ các thỏa thuận "chia sẻ hạt nhân" vốn từ lâu cho phép các đồng minh của Mỹ tại châu Âu được hưởng sự bảo vệ từ vũ khí hạt nhân của Mỹ.

Giờ đây, văn bản cho thấy Nga còn muốn cả Pháp và Anh phải loại trừ khả năng sử dụng vũ khí hạt nhân của họ để bảo vệ các quốc gia châu Âu khác - một ý tưởng đã được thảo luận sôi nổi tại châu Âu trong năm qua, một phần xuất phát từ những lo ngại về mức độ sẵn sàng của ông Trump trong việc ứng cứu NATO.

Văn bản cũng tìm cách bóp nghẹt nguồn viện trợ dành cho Ukraine , dự liệu việc chấm dứt "cung cấp bất kỳ loại vũ khí, thiết bị và sản phẩm quân sự nào của phương Tây cho Ukraine ". Nga tuyên bố sẽ chỉ chấp thuận việc Ukraine gia nhập Liên minh Châu Âu (EU) nếu nước này không tham gia vào chính sách phòng thủ chung của khối.

Và tương tự như các yêu cầu năm 2021, tài liệu nêu rõ Nga muốn NATO rút toàn bộ binh sĩ và căn cứ về đường biên giới năm 1997 của liên minh, trước khi khối này bắt đầu mở rộng sang Trung và Đông Âu. Bước đi này được giới chuyên gia đánh giá là sẽ làm suy yếu nghiêm trọng khả năng tự vệ của các thành viên dễ bị tổn thương nhất trong liên minh, chẳng hạn như Ba Lan và các nước vùng Baltic gồm Estonia, Latvia và Lithuania.

Đòn bẩy của Mỹ chưa đủ lực

Tài liệu này đại diện cho lập trường ban đầu của Nga, và các quan chức Nga tại bàn đàm phán đã phát tín hiệu rằng ông Putin vẫn có thể linh hoạt, NYT dẫn nguồn tin cho biết.

Tuy nhiên, giới chức Nga tại Abu Dhabi đã tỏ rõ rằng họ coi Chiến tranh Lạnh, cùng liên minh do Liên Xô dẫn đầu thời bấy giờ là Khối Hiệp ước Warsaw, như một hình mẫu cho diện mạo của châu Âu sau khi cuộc xung đột ở Ukraine kết thúc. Trong nhiều thập kỷ sau Thế chiến II, châu Âu từng là tâm điểm đối đầu giữa các siêu cường hạt nhân, với bóng ma chiến tranh luôn treo lơ lửng trên lục địa này.

Dẫu vậy, phía Nga lập luận tại Abu Dhabi rằng các vùng ảnh hưởng tách biệt giữa Mỹ và Liên Xô thời kỳ đó, cùng các kênh liên lạc và sự thấu hiểu đi kèm với cơ chế ấy, trên thực tế đã giúp giảm thiểu nguy cơ xung đột, theo nguồn tin có mặt tại cuộc đàm phán.

Một quan chức Mỹ cho biết ông Witkoff và ông Kushner đã nói với phía Nga rằng tình hình đã thay đổi rất nhiều kể từ tháng 12/2021, thời điểm Nga yêu cầu một hiệp ước mới nhằm chấm dứt hầu hết hoạt động quân sự của NATO trên phần lớn khu vực Đông và Trung Âu.

Theo vị quan chức này, phía Mỹ đã hối thúc Nga hướng tới tương lai. Ông cho biết các đặc phái viên của ông Trump luôn cởi mở trước những đề xuất mới từ Moscow, miễn là chúng bao gồm các bước đi cụ thể từ phía Nga nhằm hạ nhiệt căng thẳng.

Sau cuộc họp ở Abu Dhabi, ông Kushner và ông Witkoff đã tới Moscow để gặp ông Putin hôm 12/11. Tại đây, trong phần ghi hình công khai của cuộc gặp, ông Kushner nói với ông Putin rằng Nga, Ukraine , châu Âu và Mỹ đã đạt được những tiến triển về các vấn đề "an ninh dài hạn".

Tuy nhiên, ông Putin sau đó nói với phía Mỹ rằng đề xuất năm 2021 của Nga về việc rút quân NATO vẫn phản ánh "tầm nhìn của chúng tôi về các trụ cột của một cấu trúc an ninh không thể chia cắt" - cố vấn chính sách đối ngoại của Tổng thống Nga Yuri Ushakov phát biểu với các phóng viên sau cuộc gặp.

Từ Moscow, các đặc phái viên Mỹ đã bay tới Dublin ngay trong ngày 12/11 để báo cáo lại tình hình cho Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky. Sau đó, ông Kushner khẳng định: "Chúng tôi không thể chốt thỏa thuận này nếu thiếu sự hiện diện của người châu Âu trên bàn đàm phán".

Theo NYT, việc Nga giữ nguyên lập trường về an ninh châu Âu so với 5 năm trước cho thấy quy mô thách thức khổng lồ trong việc tìm kiếm một thỏa hiệp đủ sức khiến ông Putin chấm dứt chiến dịch.

Yêu cầu của Nga đòi NATO rút lực lượng khỏi sườn phía đông tại Ba Lan và các nước vùng Baltic đã đẩy vấn đề an ninh châu Âu vào thẳng trọng tâm của các cuộc đàm phán về Ukraine . Đồng thời, chúng cũng cụ thể hóa mục tiêu đằng sau các tuyên bố công khai của ông Putin. Nhà lãnh đạo Nga liên tục khẳng định rằng "những nguyên nhân gốc rễ" của cuộc xung đột phải được giải quyết.

Văn bản này cũng làm nổi bật thực tế rằng những đòn bẩy kinh tế mà các đặc phái viên của ông Trump là Jared Kushner và Steve Witkoff đưa ra cho ông Putin vẫn chưa thể đổi lấy sự nhượng bộ từ Moscow.

Tình thế đã thay đổi

Trong những ngày gần đây, khi thông tin về lập trường cứng rắn của Nga rò rỉ ra từ Abu Dhabi, một số nhà lãnh đạo châu Âu đã nhanh chóng lên tiếng bác bỏ vì cho rằng không thể chấp nhận được.

Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk tuyên bố hôm 12/11 rằng việc "chấp thuận các điều kiện của Nga đồng nghĩa với mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh của Ba Lan".

Các yêu cầu được Nga khơi lại xuất hiện đúng vào thời điểm ông Witkoff và ông Kushner đẩy mạnh nỗ lực trong những tháng gần đây nhằm hiện thực hóa lời hứa của ông Trump về việc chấm dứt cuộc xung đột ở Ukraine .

Để làm được điều đó, hai đặc phái viên đã đi sâu vào các cuộc thảo luận về những thỏa thuận kinh doanh tiềm năng với Nga và quyết định nhập cuộc với nỗ lực bấy lâu nay của ông Putin nhằm đàm phán một "cấu trúc an ninh" mới cho châu Âu.

Các đặc phái viên của ông Trump hiện đang nỗ lực xoa dịu những lo ngại rằng họ sẽ đàm phán một thỏa thuận toàn diện với ông Putin sau lưng châu Âu và Ukraine .

Trước đây, các nước ủng hộ Ukraine từng khẳng định họ chỉ sẵn sàng tiến hành những cuộc đàm phán như vậy với Nga sau khi Moscow chấm dứt chiến dịch quân sự.

Tuy nhiên, tình thế hiện đã thay đổi.

Thủ tướng Luxembourg Luc Frieden nhận định trong một cuộc phỏng vấn rằng việc người Mỹ ngồi lại đàm phán cùng cả Nga và Ukraine là điều "tự nhiên".

"Nhưng họ cũng đang bàn về tương lai của châu Âu", ông nói tiếp, "Chúng tôi phải khẳng định 1 điều: Các vị không thể bàn về tương lai của châu Âu mà lại thiếu vắng sự hiện diện của chúng tôi trên bàn đàm phán".