'Tôi không biết vì sao mình mất việc?' - Tiếng kêu than của 1 lao động trí óc bị sa thải vì AI, 55.000 người cũng chung cảnh ngộ

Khi Kent Ha bị Intel cho thôi việc, anh chàng không mấy bất ngờ. Tâm lý đã được chuẩn bị trước, sau hàng loạt những đợt cắt giảm nhân sự trước đó.

“Nhóm chúng tôi bị ảnh hưởng rõ ràng”, Ha, ngoài 30 tuổi và sống tại Portland, bang Oregon, cho biết.

Trong suốt năm qua, phóng viên tờ Business Insider đã trò chuyện với hàng chục lao động trí óc vừa bị sa thải . Đa số đều băn khoăn: “Không biết vì sao mình mất việc?”. Những người không nhận thấy vấn đề gì về hiệu suất cá nhân đã đưa ra nhiều giả thuyết khác nhau: từ cắt giảm chi phí, “Great Flattening” (xu hướng tinh giản tầng nấc quản lý), cho tới việc tuyển dụng quá đà thời kỳ đại dịch. Nhưng có một câu hỏi lặp đi lặp lại: AI liệu có phải là thủ phạm?

Khi các công ty đổ tiền vào AI, vẫn chưa rõ công nghệ này sẽ thay thế hay tạo ra việc làm mới. Một số doanh nghiệp thẳng thắn thừa nhận mục tiêu là thay thế con người, nhưng nhiều công ty khác thì không nói rõ. Thay vào đó, họ sa thải nhân sự trong khi vẫn đầu tư mạnh cho AI, khiến người lao động tự nối các mảnh ghép.

Theo Challenger, các doanh nghiệp Mỹ quy trách nhiệm cho AI trong gần 55.000 kế hoạch sa thải năm ngoái, tăng mạnh so với khoảng 17.000 cộng lại của hai năm trước. Khi áp lực phải chứng minh hiệu quả đầu tư AI ngày càng lớn, các công ty có thể siết chặt tiêu chuẩn đánh giá hiệu suất, và cuối cùng loại bỏ những nhân sự không theo kịp.

Dẫu vậy, phần lớn doanh nghiệp vẫn tránh chỉ đích danh AI là nguyên nhân. Một người phát ngôn của Microsoft từng nói với Business Insider rằng công ty tập trung giảm tầng quản lý và tinh gọn quy trình. Amazon cũng viện dẫn hiệu quả và văn hóa doanh nghiệp làm lý do cho các đợt cắt giảm.

Liên quan đến đợt sa thải ảnh hưởng tới Ha, người phát ngôn của Intel cho biết công ty đang “thực hiện các bước để trở nên tinh gọn hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn”.

Những lao động cố gắng giải mã vai trò của AI trong việc mất việc của mình không chỉ để nguôi ngoai cú sốc; họ còn muốn đánh giá chính xác những gì đang chờ đợi trong thị trường lao động hiện nay. Để tồn tại trong tương lai do AI dẫn dắt, họ hiểu rằng có thể phải học kỹ năng mới và tìm kiếm vai trò mới. Điều họ muốn biết là liệu tương lai đáng sợ mà họ lo lắng đã thực sự đến hay chưa.

Khi Joe Friend biết mình cùng hàng nghìn người khác tại Microsoft sẽ bị mất việc, ông nói mình “không quá bất ngờ về điều này”, chỉ là không nghĩ bản thân lại nằm trong số đó.

Friend, ngoài 60 tuổi và sống tại bang Washington, từng là giám đốc quản lý sản phẩm, phụ trách một nhóm chín người. Ông thấy nhiều suy đoán trên mạng rằng các đợt cắt giảm có liên quan đến năng suất tăng nhờ AI của Microsoft, rằng AI đã “nuốt chửng” công việc của con người. Tuy nhiên, ông cho biết chưa thấy bằng chứng rõ ràng cho thấy AI thực sự nâng cao năng suất ở mức đáng kể, và nghi ngờ rằng việc sa thải chủ yếu nhằm giải phóng nguồn tiền cho các khoản đầu tư đó.

“Tôi nghĩ đây là những đợt cắt giảm để bù đắp cho chi phí khổng lồ đang đổ vào hạ tầng AI,” ông nói. “Theo nghĩa đó, AI đã ‘ăn’ công việc của bạn, nhưng không phải vì AI tạo ra năng suất cao hơn.”

Ian Carter, một nhân viên Microsoft khác bị sa thải , cũng chỉ ra mức đầu tư lớn vào AI, cùng với việc tuyển dụng quá nhiều trong đại dịch. Trong lúc tìm kiếm những vị trí tương tự vai trò quản lý chương trình kỹ thuật trước đây, anh bắt đầu trau dồi kỹ năng AI, nhận thấy các tin tuyển dụng ngày càng thể hiện nhu cầu đối với chuyên môn này.

Câu hỏi những công việc nào dễ bị AI thay thế nhất đã được bàn luận suốt nhiều năm. James Hwang, người mất việc tại Amazon vào tháng 10, cho biết anh biết vai trò của mình, hỗ trợ CNTT cho nhân viên Amazon, có nguy cơ tự động hóa. Hơn nữa, hồi tháng 6 năm ngoái, CEO Amazon Andy Jassy từng nói ông kỳ vọng hiệu quả từ AI cuối cùng sẽ dẫn tới lực lượng lao động nhỏ hơn.

Tuy vậy, dù nhóm của Hwang đã bắt đầu dùng AI để hỗ trợ xử lý sự cố, anh không nghĩ công nghệ đã đủ chín muồi. Hiện anh vẫn nộp đơn cho các vị trí hỗ trợ CNTT tương tự và chưa thay đổi chiến lược tìm việc vì lo ngại AI.

“Amazon chưa ở giai đoạn AI có thể làm thay công việc của con người”, Hwang, ngoài 20 tuổi và sống tại Michigan, nói. “Với chúng tôi, AI là một công cụ, vì hỗ trợ vẫn cần yếu tố con người.”

Friend và Hwang là hai trong số nhiều người bị sa thải nói với Business Insider rằng nguyên nhân mất việc của họ thiên về hướng giải phóng dòng tiền hơn là trực tiếp tự động hóa công việc. Về phía mình, Friend cho biết ông sẽ chọn lọc rất kỹ vai trò tiếp theo, vì tin rằng an ninh việc làm trong ngành công nghệ ngày càng khó đảm bảo. Với những người băn khoăn liệu AI có góp phần khiến họ mất việc hay không, câu trả lời không rõ ràng.

Quyết định sa thải của doanh nghiệp thường là tổng hòa của nhiều yếu tố, từ áp lực tài chính đến thay đổi ưu tiên. Và ngay cả khi lãnh đạo đưa ra lời giải thích, điều đó có thể chỉ phản ánh một phần câu chuyện, chịu ảnh hưởng không nhỏ bởi chiến lược truyền thông.

Theo một khảo sát gần đây của Goldman Sachs, 90% nhà phân tích cho rằng AI chưa tác động tới mức việc làm tại các công ty họ theo dõi, nhưng 60% dự đoán AI sẽ khiến việc làm giảm trong 5 năm tới. Giữa bối cảnh bất định này, một số người bị sa thải đã quyết định xây dựng kỹ năng AI để chuẩn bị cho thị trường lao động đang thay đổi.

Trong vai trò cũ ở mảng sản phẩm tại một công ty phát triển phần mềm, Lee Givens Jr. chứng kiến đồng nghiệp rời đi và chuyển sang các doanh nghiệp sẵn sàng trả lương cao cho nhân tài AI. Vì vậy, khi bị sa thải năm 2023, anh bắt đầu nghĩ cách định vị lại bản thân trong một ngành công nghệ rõ ràng đã chuyển hướng sang AI.

Givens Jr. quyết định học các framework AI liên quan đến lĩnh vực của mình, hy vọng điều đó giúp anh trở nên hấp dẫn hơn với nhà tuyển dụng. Anh tin khoản đầu tư này đã phát huy tác dụng, giúp anh sau đó đảm nhận vị trí quản lý sản phẩm cấp cao tại một công ty con của Toyota.

“Khi có một bước ngoặt công nghệ lớn, như sự trỗi dậy của internet hay AI, bạn buộc phải tái tạo chính mình,” anh nói.

Theo: Business Insider, Reuters