Trung Quốc đã cắt đứt nguồn cung nhiều loại đất hiếm nặng và nguyên liệu thô quan trọng sang Nhật Bản trong ít nhất 4 tháng qua. Động thái này trùng khớp với thời điểm căng thẳng ngoại giao leo thang giữa hai nước xung quanh vấn đề Đài Loan, cho thấy Bắc Kinh đang sử dụng quyền kiểm soát khoáng sản quan trọng làm đòn bẩy chính trị.
Nhật Bản hiện là quốc gia sản xuất nam châm đất hiếm lớn nhất thế giới ngoài Trung Quốc. Tuy nhiên, tương tự phần còn lại của thế giới, Tokyo phụ thuộc gần như hoàn toàn vào Bắc Kinh về nguồn cung đất hiếm nặng (như dysprosium, terbium, yttrium oxide) dùng trong chế tạo nam châm, hàng không vũ trụ, quốc phòng. Ngoài ra, Trung Quốc còn kiểm soát nguồn cung gallium — khoáng sản quan trọng để sản xuất chip vi mạch.
Dữ liệu hải quan Trung Quốc cho thấy từ tháng 12 năm ngoái, các lô hàng đất hiếm nặng và gallium xuất khẩu sang Nhật Bản gần như bằng 0, ngoại trừ một vài lượng yttrium nhỏ lẻ không đáng kể.
Kết quả là, tập đoàn sản xuất nam châm hàng đầu Nhật Bản, Shin-Etsu, đã phải ngừng nhận các đơn đặt hàng mới đối với loại nam châm có chứa dysprosium.
Lệnh "cấm vận" này bắt đầu ngay sau khi tranh chấp ngoại giao về Đài Loan bùng phát vào tháng 11, tương tự cách Bắc Kinh từng siết nguồn cung đối với Mỹ trong cuộc chiến thương mại năm ngoái. Đến tháng 1, Trung Quốc công khai thắt chặt kiểm soát xuất khẩu sang Nhật Bản và tiếp tục siết thêm hai lần nữa vào tháng 2, nhắm thẳng vào các doanh nghiệp lớn như Tập đoàn Công nghiệp Nặng Mitsubishi.
Bộ trưởng Thương mại Nhật Bản Ryosei Akazawa hiện đang có mặt tại Trung Quốc để tiến hành các cuộc hội đàm cấp cao nhằm tháo gỡ khủng hoảng. Ông là quan chức cấp cao nhất của Nhật Bản đến thăm Trung Quốc kể từ khi tranh cãi nổ ra.
Một quan chức thuộc Bộ Công nghiệp Nhật Bản tiết lộ chính phủ đang triển khai các biện pháp ứng phó, bao gồm cả việc xả kho dự trữ chiến lược ở những nơi cần thiết để đối phó với tình trạng giá cả leo thang và nguồn cung nhỏ giọt.
Tuy nhiên, các doanh nghiệp Nhật Bản hiện tại được đánh giá là có sức "đề kháng" tốt hơn so với quá khứ.
David Merriman, Giám đốc nghiên cứu tại tổ chức Project Blue, phân tích: "Sau bài học xương máu từ đòn cấm vận đất hiếm của Trung Quốc năm 2010, các công ty Nhật đã chủ động xây dựng kho dự trữ lớn, đồng thời tìm cách giảm hàm lượng đất hiếm nặng trong nam châm và nghiên cứu các vật liệu thay thế".
Nhờ vậy, một số doanh nghiệp lớn vẫn duy trì được sự ổn định trong ngắn hạn. Tập đoàn sản xuất linh kiện TDK dự kiến không chịu tác động lớn và đang đẩy mạnh đa dạng hóa nguồn cung. Hãng xe Mitsubishi Motors khẳng định đã đảm bảo đủ lượng đất hiếm phục vụ sản xuất cho đến giữa năm nay.
Để tự chủ hoàn toàn, Nhật Bản đã tài trợ vốn cho các nhà sản xuất thay thế, tiêu biểu là tập đoàn Lynas Rare Earths (Australia). Năm ngoái, Lynas đã trở thành công ty đầu tiên ngoài Trung Quốc sản xuất thương mại thành công terbium và dysprosium tách biệt. Tokyo cũng kích hoạt các dự án đất hiếm tại Australia, Pháp và một dự án gallium tại Australia.
Mặc dù vậy, giới chuyên gia nhận định phải mất nhiều năm nữa Nhật Bản mới có thể thay thế hoàn toàn nguồn cung từ Trung Quốc.
Theo Reuters