Vừa siết xuất khẩu, Trung Quốc lại chuẩn bị bắt tay với ông trùm đất hiếm châu Á: Trữ lượng 16,1 triệu tấn

Trung Quốc đang tăng cường sự tham gia vào lĩnh vực khai thác và tinh chế đất hiếm tại Malaysia, trong một động thái được giới quan sát đánh giá là nhằm duy trì vị thế thống trị toàn cầu trước nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung của Mỹ, Nhật Bản và các nền kinh tế phát triển khác.

Malaysia được chính phủ nước này ước tính sở hữu khoảng 16,1 triệu tấn trữ lượng đất hiếm trong nước. Dù con số này thấp hơn đáng kể so với ước tính 44 triệu tấn của Trung Quốc theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), Malaysia vẫn được xem là một trong những quốc gia có tiềm năng lớn tại Đông Nam Á, với quy mô trữ lượng tương đương khoảng một phần ba Trung Quốc.

Trong bối cảnh Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng 90% năng lực tinh chế đất hiếm toàn cầu, Bắc Kinh đang tìm cách mở rộng ảnh hưởng tại Malaysia – nơi được coi là điểm tựa chiến lược trong chuỗi cung ứng ngoài lãnh thổ Trung Quốc. Theo truyền thông Malaysia, trong chuyến thăm vào hồi tháng 4, Chủ tịch nước Tập Cận Bình đã đề xuất hỗ trợ kỹ thuật cho ngành công nghiệp đất hiếm của Malaysia.

Hãng tin Reuters trước đó cũng cho biết, vào tháng 10, một doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc và một quỹ liên kết với chính phủ Malaysia đã tiến hành thảo luận về khả năng hợp tác xây dựng một cơ sở chế biến đất hiếm tại Malaysia. Những động thái này cho thấy Trung Quốc đang hướng tới việc mở rộng năng lực sản xuất và tinh luyện đất hiếm ngay tại quốc gia Đông Nam Á này, thay vì chỉ tập trung trong nước.

Các bước đi của Trung Quốc diễn ra trong bối cảnh Mỹ, Nhật Bản và các đối tác G7 đang đẩy mạnh chiến lược “giảm rủi ro” và giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung đất hiếm từ Trung Quốc. Việc Bắc Kinh siết chặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm trong thời gian qua đã làm gia tăng lo ngại về an ninh chuỗi cung ứng, đặc biệt đối với các ngành công nghiệp công nghệ cao và quốc phòng.

Tại cuộc họp các bộ trưởng tài chính G7 ngày 12/1, các nước đã đạt được sự đồng thuận về việc tăng cường hợp tác nhằm đa dạng hóa nguồn cung khoáng sản quan trọng. Trong xu hướng đó, Malaysia nổi lên như một đối tác tiềm năng nhờ vị trí địa lý, trữ lượng tài nguyên và môi trường chính trị tương đối ổn định.

Mỹ và Nhật Bản đang tích cực củng cố quan hệ với Kuala Lumpur. Trong cuộc gặp thượng đỉnh hồi tháng 10, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim đã ký một bản ghi nhớ hợp tác về đảm bảo nguồn cung khoáng sản quan trọng, trong đó Mỹ cam kết không áp đặt hạn chế đối với nhập khẩu đất hiếm từ Malaysia.

Nhật Bản cũng tăng cường hiện diện thông qua Công ty Lynas Rare Earths của Australia, đơn vị vận hành một cơ sở tinh chế đất hiếm tại Malaysia. Lynas đã nhận được đầu tư từ tập đoàn thương mại Sojitz Corp. và Tổ chức An ninh Kim loại và Năng lượng Nhật Bản (JOGMEC). Doanh nghiệp này hiện tách và tinh chế các nguyên tố đất hiếm nặng được khai thác tại Australia và có kế hoạch mở rộng công suất để đáp ứng nhu cầu ngoài Trung Quốc.

Đáng chú ý, vào tháng 10, Sojitz đã bắt đầu nhập khẩu các nguyên tố đất hiếm nặng tinh chế từ Lynas – lô hàng đầu tiên mà Nhật Bản nhận được từ một nguồn không phải Trung Quốc. Trong dài hạn, Sojitz đặt mục tiêu đáp ứng khoảng 30% tổng nhu cầu đất hiếm của Nhật Bản, qua đó tăng cường an ninh tài nguyên quốc gia.

Dù có trữ lượng đáng kể, Malaysia hiện vẫn chưa thể triển khai sản xuất đất hiếm quy mô lớn do thiếu công nghệ khai thác và tinh chế tiên tiến. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), số liệu năm 2024 cho thấy Malaysia chỉ chiếm khoảng 4% thị phần tinh chế đất hiếm toàn cầu, so với 91% của Trung Quốc.

Trong bối cảnh đó, Trung Quốc dường như đang tìm cách tận dụng lợi thế công nghệ để gia tăng ảnh hưởng, bằng cách đề nghị chia sẻ kỹ thuật khai thác và tinh chế. Theo ông Toru Nishihama, nhà kinh tế trưởng tại Viện Nghiên cứu Dai-ichi Life, nếu ưu tiên tăng trưởng kinh tế ngắn hạn, Malaysia có thể nghiêng nhiều hơn về phía Trung Quốc. Tuy nhiên, ông cho rằng Nhật Bản và các đối tác cần tận dụng các hiệp định thương mại tự do hiện có để xây dựng một khuôn khổ hợp tác ổn định, qua đó bảo vệ an ninh kinh tế trong dài hạn.