Xuất khẩu nhiều nhất thế giới, vì sao ngành điều Việt Nam vẫn bị ép giá?

Tăng trưởng kim ngạch nhưng lợi nhuận mỏng dần 

Giai đoạn 2021 - 2026 chứng kiến những thay đổi đáng kể về quy mô và giá trị xuất khẩu của ngành điều Việt Nam. Nếu như năm 2021, cả nước xuất khẩu 609.259 tấn nhân điều, thu về 3,75 tỉ USD thì đến năm 2025, sản lượng đã tăng lên 797.739 tấn, kim ngạch đạt mức kỷ lục 5,43 tỉ USD. Như vậy, chỉ sau 4 năm, sản lượng xuất khẩu hạt điều tăng gần 31%, trong khi giá trị xuất khẩu tăng gần 45%. Chênh lệch này cho thấy giá bán bình quân đã đóng góp đáng kể vào tăng trưởng của ngành.

ẢNH: QUANG THUẦN

Tuy nhiên, quá trình phát triển không diễn ra liên tục mà trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Năm 2022 đánh dấu bước suy giảm mạnh khi xuất khẩu chỉ đạt 519.029 tấn, tương đương 3,02 tỉ USD, giảm gần 20% về kim ngạch so với năm trước. Giá xuất khẩu bình quân cũng giảm từ 6.111 USD xuống 5.809 USD/tấn. Đến năm 2023, ngành điều bắt đầu phục hồi về sản lượng, đạt 645.316 tấn, tăng hơn 24% so với năm 2022. Tuy nhiên, kim ngạch chỉ đạt 3,58 tỉ USD, vẫn thấp hơn mức năm 2021. Nguyên nhân thể hiện ngay trong diễn biến giá bán: giá xuất khẩu bình quân tiếp tục giảm xuống 5.566 USD/tấn, thấp nhất trong chuỗi số liệu 6 năm.

Bước ngoặt xuất hiện vào năm 2024 khi xuất khẩu tăng lên 765.368 tấn, kim ngạch đạt 4,6 tỉ USD, tăng hơn 28% so với năm 2023. Đáng chú ý, giá xuất khẩu bình quân phục hồi lên gần 6.000 USD/tấn, đánh dấu sự đảo chiều sau hai năm liên tiếp suy giảm. Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì trong năm 2025. Dù sản lượng xuất khẩu chỉ tăng khoảng 4,2%, kim ngạch vẫn tăng tới 18,1%, đạt 5,43 tỉ USD. Giá xuất khẩu bình quân tăng mạnh lên 6.818 USD/tấn, cao hơn gần 14% so với năm trước.

Điều này cho thấy động lực tăng trưởng đã có sự thay đổi. Nếu trước đây ngành điều chủ yếu mở rộng kim ngạch thông qua gia tăng sản lượng thì trong giai đoạn gần đây, yếu tố giá bán ngày càng giữ vai trò quan trọng. Xu hướng này tiếp tục thể hiện trong 9 tháng năm 2026, khi Việt Nam xuất khẩu 594.412 tấn nhân điều, thu về gần 4,19 tỉ USD. Giá xuất khẩu bình quân đạt khoảng 7.016 USD/tấn, mức cao nhất trong chuỗi số liệu được thống kê.

Nếu duy trì tốc độ xuất khẩu bình quân của 9 tháng đầu năm, kim ngạch cả năm 2026 có thể đạt khoảng 5,59 tỉ USD, vượt kỷ lục năm 2025. Tuy nhiên, trao đổi với PV Thanh Niên, một số doanh nghiệp ngành điều cho rằng, dù kim ngạch có tăng trưởng nhưng đà tăng giá của nguyên liệu điều thô và đà tăng của sản phẩm nhân điều xuất khẩu chưa tương xứng, dẫn đến biên lợi nhuận của doanh nghiệp càng lúc càng giảm. 

Ông Vũ Thái Sơn, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Long Sơn, Chủ tịch Hội Điều Đồng Nai, nhận định: "Hiện nay, sản lượng xuất khẩu điều nhân của Việt Nam chiếm khoảng 70% sản lượng xuất khẩu của thế giới, gần như Việt Nam có thể quyết định được giá bán. Nhưng nghịch lý lâu nay là doanh nghiệp Việt lại đang bị ép giá, dẫn đến giá điều nhân có tăng nhưng không tăng nhiều, biên lợi nhuận khá thấp. Thậm chí, nhiều doanh nghiệp bị thua lỗ do giá điều thô mua cao trong khi điều nhân bán ra lại không cân đối được".

Theo Hiệp hội Điều Việt Nam, khó khăn của ngành điều trong nước hiện nay là chỉ trồng được khoảng 15% nguyên liệu, còn lại 85% phải nhập khẩu từ châu Phi, Campuchia và Indonesia. Châu Phi mấy năm nay đã thúc đẩy sản xuất tại chỗ, lượng điều nhập khẩu về Việt Nam không còn dồi dào như trước dẫn đến các doanh nghiệp Việt Nam cạnh tranh để mua nguyên liệu đủ cho sản xuất, đẩy giá nguyên liệu lên cao và làm giảm hiệu quả kinh doanh. Campuchia năm nay xuất về Việt Nam khoảng 1,1 triệu tấn thô, nếu họ cũng có chính sách hạn chế xuất khẩu thô và ưu tiên sản xuất tại chỗ thì chắc chắn ngành điều trong nước sẽ gặp khó khăn hơn nữa.

Tương lai của ngành điều Việt Nam thế nào? 

Nhìn từ diễn biến 6 năm qua, triển vọng ngành điều Việt Nam vẫn có những yếu tố tích cực. Năng lực chế biến và xuất khẩu đã đạt quy mô lớn, sản lượng xuất khẩu duy trì ở mức hàng trăm nghìn tấn mỗi năm và giá bán nhân điều đang phục hồi mạnh. Tuy nhiên, bài toán lớn nhất trong giai đoạn tới không đơn thuần chỉ tiếp tục nâng kim ngạch xuất khẩu, mà làm thế nào để nâng cao giá trị thực sự mang lại trong nền kinh tế.

Thách thức đầu tiên là nguồn nguyên liệu. Với lượng nhập khẩu điều thô lên tới khoảng 3 triệu tấn mỗi năm, ngành chế biến điều Việt Nam chịu tác động đáng kể từ biến động nguồn cung và giá cả trên thị trường quốc tế. Đặc biệt, theo thống kê, giá nhập khẩu điều thô bình quân đã tăng mạnh từ năm 2024 đến năm 2026. Trong khi đó, giá xuất khẩu nhân điều dù tăng nhưng không tăng tương ứng. Diễn biến này đặt ra nguy cơ thu hẹp biên lợi nhuận đối với những doanh nghiệp không kiểm soát tốt chi phí đầu vào.

Thách thức thứ hai là hiệu quả sử dụng vốn. Khi giá nguyên liệu tăng, doanh nghiệp phải bỏ ra nhiều tiền hơn để duy trì cùng một lượng hàng tồn kho. Trong khi đó, hoạt động chế biến, lưu kho và xuất khẩu luôn có độ trễ nhất định. Nếu thị trường đảo chiều, những doanh nghiệp mua nguyên liệu giá cao có thể đối mặt với rủi ro đáng kể. Thách thức thứ ba nằm ở cơ cấu sản phẩm. Xuất khẩu nhân điều mang lại nguồn ngoại tệ lớn, nhưng để nâng cao giá trị gia tăng, ngành cần phát triển mạnh hơn các sản phẩm chế biến sâu như điều rang, điều tẩm vị, thực phẩm đóng gói, sản phẩm dinh dưỡng và những mặt hàng mang thương hiệu Việt Nam.

Theo lãnh đạo Hiệp hội Điều Việt Nam, thay vì chỉ cạnh tranh bằng năng lực chế biến và giá bán, doanh nghiệp cần hướng đến việc tham gia sâu hơn vào hệ thống phân phối, xây dựng thương hiệu và tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng cuối cùng. Bên cạnh đó, việc phát triển vùng nguyên liệu trong nước vẫn là một hướng đi quan trọng kết hợp với tăng năng suất, cải thiện chất lượng hạt điều và tăng liên kết giữa doanh nghiệp với nông dân để có thể góp phần giảm bớt áp lực phụ thuộc nhập khẩu. 

Sau nhiều năm phát triển, ngành điều Việt Nam đang đứng trước một bước chuyển quan trọng: Những kỷ lục xuất khẩu cho thấy năng lực sản xuất, chế biến và thương mại đã được mở rộng đáng kể, nhưng để phát triển bền vững, ngành điều cần chuyển trọng tâm từ tăng trưởng quy mô sang nâng cao hiệu quả và giá trị gia tăng. Tương lai của ngành điều Việt Nam vì thế không chỉ nằm ở câu hỏi mỗi năm xuất khẩu được bao nhiêu tỉ USD, mà quan trọng hơn là sau mỗi tỉ USD xuất khẩu, doanh nghiệp, người lao động và nền kinh tế Việt Nam thực sự giữ lại được bao nhiêu giá trị.