'Đo' sức chống chịu của đô thị với biến đổi khí hậu: Cấp thiết xây dựng bộ tiêu chí

Bộ tiêu chí được thiết kế theo 5 nhóm

Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng) cho biết để soạn dự thảo Thông tư hướng dẫn đánh giá khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu của các đô thị, cơ quan này đã dựa trên cơ sở sẵn có là Bộ chỉ số đô thị chống chịu với biến đổi khí hậu tại VN. Đây là bộ chỉ số đã áp dụng thí điểm tại 28 đô thị ở VN giai đoạn 2015 - 2016. Bên cạnh đó, tham khảo kinh nghiệm thực tế của nhiều quốc gia, tổ chức quốc tế đang áp dụng như Bộ chỉ số do Quỹ Rockefeller của Cơ quan LHQ về giảm nhẹ rủi ro thiên tai xây dựng và bộ chỉ số của Trung Quốc. Kinh nghiệm quốc tế chỉ ra rằng phát triển đô thị chống chịu với biến đổi khí hậu phải được đánh giá toàn diện gồm giai đoạn chuẩn bị phòng ngừa trước thiên tai, khả năng chống chịu trong thiên tai, khả năng phục hồi và phát triển sau thiên tai.

Bộ tiêu chí được thiết kế theo 5 nhóm nội dung lớn: thứ nhất là chính sách quản lý phát triển đô thị; thứ 2 là cơ sở hạ tầng đô thị thiết yếu; thứ 3 là môi trường sinh thái; thứ 4 là năng lực xã hội; thứ 5 là năng lực kinh tế, tài chính. Trong mỗi nhóm tiêu chí, các chỉ số được xây dựng theo hướng đo lường cụ thể, phù hợp với đặc điểm của từng loại đô thị; phản ánh toàn diện từ công tác quy hoạch, đầu tư hạ tầng, bảo vệ môi trường đến khả năng ứng phó, phục hồi sau thiên tai và huy động nguồn lực phục vụ phát triển.

Ảnh: Phạm Hữu

Đơn cử trong nhóm hạ tầng thiết yếu, các yếu tố được xem xét là khả năng duy trì hoạt động của hệ thống cấp nước, cấp điện, giao thông, thông tin cảnh báo sớm khi xảy ra thiên tai. Đối với nhóm môi trường sinh thái, đánh giá việc bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên, tích hợp hạ tầng xanh, giải pháp dựa vào thiên nhiên, tỷ lệ thu gom và xử lý nước thải, chất thải rắn. Còn trong nhóm năng lực xã hội và kinh tế - tài chính chú trọng khả năng bảo đảm an toàn cho các công trình công cộng, nâng cao nhận thức cộng đồng, bố trí nguồn lực đầu tư, giảm thiểu thiệt hại kinh tế và tăng cường khả năng phục hồi của đô thị sau thiên tai.

Tùy theo loại đô thị được xếp hạng sẽ có các tiêu chí đánh giá riêng. Sự phù hợp của 5 nhóm tiêu chí và các chỉ số thành phần đánh giá theo 4 mức độ là tốt, khá, trung bình và hạn chế. Tổng số điểm tương ứng sẽ phản ánh mức độ và khả năng chống chịu của từng đô thị với biến đổi khí hậu . Hiện bộ tiêu chí đánh giá đô thị thích ứng đang trong quá trình lấy ý kiến các chuyên gia và chính quyền địa phương.

Theo ban soạn thảo, đây không chỉ là công cụ đánh giá, mà còn là căn cứ để các địa phương xác định những tồn tại, hạn chế, từ đó chủ động xây dựng kế hoạch đầu tư, nâng cao năng lực thích ứng và giảm thiểu rủi ro do biến đổi khí hậu ...

Khả thi và dễ sử dụng

Ông Trần Quốc Thái, Cục trưởng Cục Phát triển đô thị, cho biết: Trên cơ sở thực tiễn trong nước và trên thế giới, các chỉ số đánh giá khả năng chống chịu biến đổi khí hậu của các đô thị được xây dựng theo hướng xuyên suốt, toàn diện từ giai đoạn chuẩn bị ứng phó, chống chịu, phục hồi đến thích ứng lâu dài trước thiên tai và các hiện tượng khí hậu cực đoan trong các lĩnh vực như xây dựng chính sách; cơ sở hạ tầng thiết yếu; môi trường sinh thái; năng lực xã hội; nguồn lực kinh tế, tài chính. Các chỉ số được thiết kế theo hướng bảo đảm tính khả thi và dễ áp dụng trong thực tiễn bao gồm việc thu thập dữ liệu, xác định thang điểm và phương pháp đánh giá. Trên cơ sở kết quả đánh giá, các chỉ số còn thiếu hoặc còn yếu sẽ được xác định để chính quyền địa phương xây dựng giải pháp ưu tiên, góp phần nâng cao khả năng chống chịu và thúc đẩy phát triển đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu .

Trong quá trình soạn thảo các chỉ số đánh giá khả năng chống chịu biến đổi khí hậu đã được áp dụng thí điểm tại một số địa phương như: Cao Bằng, Khánh Hòa, Hải Phòng, Quảng Ninh... Kết quả áp dụng thí điểm cho thấy nội dung các chỉ số là thiết yếu, quan trọng để đánh giá sức chống chịu của đô thị với biến đổi khí hậu cấp tỉnh, cấp xã. Số liệu để tính toán các chỉ số có khả năng thu thập được từ các cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp cung cấp các dịch vụ công ích trong khi phương pháp tính toán, cho điểm đơn giản, rõ ràng. Kết quả đánh giá phản ánh khả năng phòng ngừa, đáp ứng, khắc phục trước, trong và sau khi có tác động của biến đổi khí hậu . Từ đó nhận diện rõ các biện pháp khắc phục và các hành động thúc đẩy phát triển đô thị chống chịu với biến đổi khí hậu .

"Xuất phát từ cơ sở chính trị, pháp lý và cơ sở thực tiễn nêu trên, việc xây dựng và ban hành Thông tư là rất cần thiết đối với công tác quản lý phát triển đô thị, phù hợp với xu hướng và thông lệ quốc tế", ông Trần Quốc Thái nói.

TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM, nhận xét: Bộ tiêu chí được xây dựng trên nền tảng dữ liệu lịch sử 40 năm và tầm nhìn dự báo 10 năm tới, tích hợp 5 nhóm trụ cột từ vật lý khí hậu đến kinh tế, tài nguyên, xã hội, thể chế và đối sánh quốc tế. Cách tiếp cận này không chỉ đóng vai trò quan trắc, mà còn cung cấp công cụ phân tích chính sách có giá trị thực tiễn cao, hỗ trợ trực tiếp quá trình hoạch định và giám sát thực hiện các cam kết khí hậu quốc gia đến năm 2035 và xa hơn.

Từ đó, ông kiến nghị Bộ NN-MT phối hợp cung cấp, chuẩn hóa dữ liệu đầu vào cho các nhóm chỉ tiêu khí hậu - vật lý và thể chế - chính sách, đảm bảo tính đồng bộ với kịch bản biến đổi khí hậu quốc gia cập nhật định kỳ. Xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung, cho phép cập nhật hằng năm và tính toán tự động các chỉ số tổng hợp, phục vụ báo cáo thường niên và báo cáo giữa kỳ 2030. Trước mắt thí điểm áp dụng bộ tiêu chí tại 2 - 3 vùng có mức độ phơi nhiễm cao như Đồng bằng sông Cửu Long, khu vực ven biển miền Trung, Đồng bằng sông Hồng trước khi nhân rộng toàn quốc. Đồng thời gắn kết bộ tiêu chí với lộ trình xây dựng bộ cam kết Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) 3.0 và Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, đảm bảo tính nhất quán giữa công cụ đánh giá và mục tiêu chính sách quốc gia. Định kỳ 5 năm một lần, tổ chức đánh giá độc lập, đối chiếu kết quả bộ tiêu chí với các báo cáo đánh giá quốc tế nhằm đảm bảo tính khách quan và khả năng đối sánh.