Grab điều chỉnh phí, hoàn 3,9 tỷ đồng: Chuyên gia nói về thế 'mắc kẹt' của tài xế công nghệ

Mới đây, Grab công bố giảm một số khoản phí, hoàn trả 3,9 tỷ đồng cho tài xế và tăng cường minh bạch trong cách tính thu nhập sau những phản ánh liên quan đến chính sách phí. Những điều chỉnh này phần nào hạ nhiệt tranh luận giữa nền tảng và đối tác tài xế, nhưng cũng đặt ra câu hỏi rộng hơn về tính bền vững của công việc trong nền kinh tế số.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Nhật Minh, giảng viên ngành Kinh tế số, Đại học RMIT Việt Nam, khi ngày càng nhiều người xem chạy xe công nghệ là sinh kế chính, vấn đề không chỉ nằm ở mức phí hay khoản thu nhập trước mắt, mà còn ở khả năng duy trì cuộc sống và chuyển đổi nghề nghiệp của người lao động .

Nền tảng số trở thành "vùng giảm xóc" của thị trường lao động

Trong nhiều năm qua, các nền tảng gọi xe và giao hàng được xem như một "vùng giảm xóc" của thị trường lao động Việt Nam. Khi mất việc hoặc gặp khó khăn tài chính, nhiều người có thể nhanh chóng tham gia chạy xe hoặc giao hàng để duy trì thu nhập . Rào cản gia nhập thấp giúp họ tránh tình trạng hoàn toàn mất nguồn thu.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Nhật Minh, cơ chế này vẫn có giá trị, nhưng hiệu quả có thể suy giảm nếu lượng người tìm đến nền tảng tăng nhanh hơn nhu cầu dịch vụ. Khi đó, nền tảng có nguy cơ chuyển từ một cơ chế hấp thụ cú sốc lao động thành nơi tập trung một lượng lớn lao động dư thừa.

"Nền tảng không tự tạo thêm đủ công việc cho tất cả. Nếu nhu cầu đi lại và giao hàng tăng chậm hơn số tài xế, mỗi người có thể nhận ít chuyến hơn và chờ lâu hơn", ông nhận định.

Trong giai đoạn kinh tế khó khăn, nguồn cung lao động có thể tăng lên đúng lúc người tiêu dùng thắt chặt chi tiêu, tạo thêm áp lực lên thu nhập của tài xế.

Đáng chú ý, nhiều xe hơn giúp khách hàng gọi xe nhanh hơn, thời gian chờ ngắn hơn, nhưng phần thời gian chờ không có thu nhập lại do tài xế gánh chịu. Tổng số chuyến trên nền tảng có thể tiếp tục tăng trong khi thu nhập thực tế tính trên mỗi giờ làm việc của tài xế giảm xuống.

Có việc nhưng thiếu sinh kế

Bên cạnh vấn đề thu nhập , Tiến sĩ Minh cũng lưu ý nguy cơ người lao động bị "mắc kẹt" trong công việc nền tảng.

Nhiều người ban đầu tham gia chạy xe công nghệ như một giải pháp tạm thời. Tuy nhiên, công việc này đôi khi kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm, trở thành sinh kế chính thay vì nguồn thu nhập phụ. Người lao động có thể mắc kẹt khi thu nhập từ nền tảng đủ duy trì cuộc sống trước mắt nhưng không đủ để chuẩn bị cho một công việc khác.

Một trong những nguyên nhân là áp lực dòng tiền. Chạy xe giúp tạo ra thu nhập gần như ngay lập tức, trong khi học thêm kỹ năng, tham gia các khóa đào tạo hay tìm kiếm việc làm mới đều cần thời gian và có thể khiến nguồn thu hiện tại bị gián đoạn.

Với những người ít tích lũy tài chính, việc từ bỏ khoản thu nhập trước mắt để theo đuổi một cơ hội chưa chắc chắn trong tương lai không phải quyết định dễ dàng.

Thu nhập thấp cũng có thể tạo ra vòng lặp khó thoát. Khi thu nhập mỗi giờ giảm, người lao động phải làm việc nhiều giờ hơn để duy trì mức sống. Nhưng càng làm việc nhiều, họ càng ít thời gian và năng lượng để học tập, nâng cao kỹ năng hoặc tìm kiếm cơ hội nghề nghiệp khác.

Theo thời gian, các lựa chọn bên ngoài nền tảng cũng có thể thu hẹp. Kỹ năng nghề nghiệp cũ không còn được sử dụng thường xuyên, các mối quan hệ nghề nghiệp dần lỏng lẻo, trong khi chi phí sinh hoạt và nghĩa vụ tài chính vẫn phải trang trải mỗi ngày.

Tiến sĩ Minh tóm tắt hiện tượng này: "Dễ gia nhập không đồng nghĩa với dễ chuyển sang một sinh kế khác. Một người có thể tắt ứng dụng bất cứ lúc nào, nhưng chưa chắc đủ khả năng ngừng kiếm tiền từ ứng dụng".

Cần thêm lựa chọn cho người lao động

Theo Tiến sĩ Minh, những tranh luận về phí nền tảng không chỉ là câu chuyện giữa doanh nghiệp và tài xế, mà còn phản ánh các vấn đề rộng hơn liên quan đến thu nhập , khả năng thương lượng và cơ hội nghề nghiệp của người lao động .

Ông cho rằng chính sách cần tiếp tục thúc đẩy tính cạnh tranh và giao dịch công bằng. Trước hết, cần bảo đảm cạnh tranh giữa các nền tảng, kiểm soát những hành vi hạn chế cạnh tranh và hạn chế các ràng buộc độc quyền bất hợp lý. Mục tiêu là để tài xế có thể sử dụng nhiều ứng dụng và chuyển đổi giữa các nền tảng với chi phí hợp lý.

"Một đối tác chỉ có thể thương lượng hiệu quả khi họ có những lựa chọn thay thế thực chất", ông nhận định.

Bên cạnh đó, cần tăng tính minh bạch trong cách tính phí và thu nhập , thông báo trước khi thay đổi điều khoản, giải thích các quyết định khóa tài khoản và xây dựng cơ chế khiếu nại hiệu quả. Chuyên gia cũng cho rằng cần nghiên cứu những hình thức đại diện và thương lượng tập thể phù hợp với đặc điểm của lao động nền tảng.

Một nhóm giải pháp khác là hỗ trợ chuyển đổi sinh kế thông qua đào tạo lại, kết nối việc làm, bảo hiểm tai nạn và các cơ chế an sinh phù hợp. Những biện pháp này cần sự phối hợp giữa Nhà nước và các nền tảng, nhằm giúp người lao động có thêm lựa chọn khi muốn chuyển sang công việc khác.

Những điều chỉnh gần đây của Grab có thể giải quyết một phần bức xúc trước mắt. Tuy nhiên, thách thức của kinh tế nền tảng không chỉ nằm ở một đợt điều chỉnh phí hay chương trình hỗ trợ cụ thể. Khi ngày càng nhiều người xem chạy xe công nghệ là sinh kế chính, vấn đề lớn hơn là khả năng duy trì một sinh kế bền vững và có lối ra khi cần thiết.