Quản thực phẩm tết thế nào?

Khui hàng loạt vụ kinh doanh thực phẩm "bẩn"

Vụ thịt nhiễm dịch bệnh tại Công ty CP Đồ hộp Hạ Long còn chưa khiến người tiêu dùng (NTD) hết choáng váng thì cơ quan chức năng đã phát hiện hàng loạt vụ vi phạm an toàn vệ sinh thực phẩm (ATTP) rúng động khác. Đơn cử, mới đây Phòng Cảnh sát kinh tế (Công an TP.HCM) phối hợp các đơn vị chức năng kiểm tra hộ kinh doanh Châu Phát ở P.Phú Thạnh, bắt quả tang nhiều đối tượng đang trực tiếp pha trộn Borax (hàn the), Soda và dung dịch Silicate để sản xuất mì sợi nhằm tạo độ mềm, dai và màu sắc bắt mắt. Đây đều là các hóa chất bị nghiêm cấm sử dụng trong sản xuất, chế biến thực phẩm do tiềm ẩn nguy cơ gây hại nghiêm trọng đến sức khỏe NTD. Chỉ tính trong vòng 3 tháng gần đây, cơ sở này đã đưa ra thị trường hàng tấn mì tươi có chứa hóa chất độc hại, tiêu thụ tại nhiều điểm kinh doanh trên địa bàn.

ẢNH: QUANG THUẦN

Trước đó, Phòng Cảnh sát kinh tế cũng đã kiểm tra một số cơ sở hoạt động kinh doanh kho lạnh trên địa bàn TP.HCM như Công ty TNHH thương mại N.N.F tại P.Bình Hưng Hòa; hộ kinh doanh M.P tại xã Bình Lợi; Công ty TNHH thực phẩm X.H tại P.Thủ Đức; Công ty TNHH DV T.L.T.D tại P.An Phú Đông; Công ty TNHH Thực phẩm đông lạnh V.T tại P.Linh Xuân; cơ sở kinh doanh H.M.H tại P.Tam Bình; Công ty TNHH thương mại Đ.N.F tại xã Bà Điểm; Công ty Thương mại và chế biến thực phẩm L. tại xã Tân Nhựt; Công ty TNHH C.P.F và Công ty TNHH NT Food (xã Vĩnh Lộc). Qua kiểm tra đã phát hiện các cơ sở này đang lưu chứa hơn 30,5 tấn nội tạng và thịt động vật các loại gồm 4,5 tấn vú heo đông lạnh; 3,7 tấn dồi trường heo đông lạnh; 4,3 tấn trứng gà non đông lạnh; 1,5 tấn sụn gà đông lạnh; 5,5 tấn thịt trâu, bò, heo đông lạnh; 3,5 tấn chân gà, khô bò, chả lụa và 7 tấn thủy hải sản. Tất cả hàng hóa được đựng trong các thùng carton có dán nhãn in chữ nước ngoài, không có dán nhãn phụ tiếng Việt và không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc, xuất xứ; được chủ cơ sở thu mua trôi nổi trên thị trường. Cơ quan chức năng đã tiêu hủy toàn bộ số thực phẩm không rõ xuất xứ, ban hành quyết định xử phạt hành chính với tổng số tiền gần 1,7 tỉ đồng.

Tại TP.Hà Nội, lực lượng chức năng cũng ra quân kiểm tra ATTP trong đợt cao điểm và phát hiện hàng loạt trường hợp vi phạm. Cụ thể, ngày 12.1, Đội Quản lý thị trường (QLTT) số 2 phối hợp với Công an P.Hồng Hà kiểm tra một cơ sở kinh doanh thực phẩm tại ngõ 127 Phúc Xá, phát hiện cơ sở này đang kinh doanh 55 kg thịt ba chỉ heo không rõ nguồn gốc xuất xứ. Cùng ngày, Đội QLTT số 2 tiến hành kiểm tra một cơ sở kinh doanh thực phẩm tại số 838 Bạch Đằng, P.Hồng Hà, kết quả kiểm tra cho thấy cơ sở đang kinh doanh 24 hộp hạt nổ củ năng loại 850 gr không rõ nguồn gốc xuất xứ, trị giá hàng hóa vi phạm là 4,3 triệu đồng. Trước đó, lực lượng chức năng TP.Hà Nội kiểm tra một ô tô mang biển kiểm soát 29D-420.11, phát hiện trên xe có 26 bao tải chứa tổng cộng 831 kg chân gà đông lạnh đã bốc mùi hôi thối, không rõ nguồn gốc, xuất xứ, không có hóa đơn, chứng từ, tổng trị giá gần 25 triệu đồng trên đường mang đi tiêu thụ... Những vụ việc được phát hiện nêu trên cho thấy vấn đề kinh doanh thực phẩm bẩn vẫn đang diễn ra hết sức nhức nhối.

Kiểm soát chất lượng: Chủ yếu trên giấy

Thực trạng nhức nhối đáng tiếc lại là tình trạng phổ biến ở nhiều nơi. Ngày 14.1, PV đã thực hiện một cuộc khảo sát nhỏ ở một số kênh phân phối hiện đại và cả chợ truyền thống tại TP.HCM cho thấy lỗ hổng ATTP tồn tại. Tại một cửa hàng thực phẩm sạch trên đường Nguyễn Đình Chiểu (P.Xuân Hòa), hầu hết rau quả và thực phẩm tươi chỉ có bao bì, nhãn hiệu nhưng không có mã QR cung cấp thông tin sâu về sản phẩm và nhà sản xuất. Đối với nhóm hàng chế biến (đóng hộp, đóng gói) được bán ở các siêu thị, khảo sát trên 3 nhóm sản phẩm được tiêu thụ mạnh là gia vị, mì ăn liền và thịt hộp của một số thương hiệu phổ biến cũng cho kết quả tương tự: Một số sản phẩm không có mã QR; với những sản phẩm có mã QR thì đường link chỉ dẫn đến trang web công ty, Facebook doanh nghiệp (DN), trang YouTube quảng cáo sản phẩm hoặc giới thiệu công thức chế biến món ăn… Trong khi điều mà NTD mong muốn là những thông tin về chất lượng, nguồn gốc, tiêu chuẩn, lô hàng, quy trình sản xuất, đơn vị kiểm định sản phẩm đều không được hiển thị.

ẢNH: CHÍ NHÂN

Tại các chợ truyền thống, hàng tươi sống và rau củ quả gần như hoàn toàn không thực hiện quy trình kiểm soát dư lượng thuốc hay có các giấy tờ chứng nhận. Khi được hỏi, những người bán hàng thường chỉ trả lời rất chung chung như: tỏi Lý Sơn, cà rốt Đà Lạt, hành tím Vĩnh Châu (Cần Thơ)…chứ không hề biết về chất lượng sản phẩm. TS Nguyễn Thị Hồng Minh, Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm minh bạch (AFT), người từng khảo sát thực tế nhiều điểm phân phối bán lẻ, bức xúc kể: "Tôi đã từng đi thực tế các chợ đầu mối ở TP.HCM. Có một vấn đề đáng báo động là ngay cả rau quả Trung Quốc cũng có tem nhãn để truy xuất nguồn gốc. Chỉ hàng VN thì đa số không thể biết xuất xứ, còn lại chung chung ở chỗ A, nơi B".

Trao đổi với PV, một cán bộ thú y tại TP.HCM nhìn nhận: Tại các chợ kinh doanh thực phẩm hiện chưa kiểm soát được tất cả nguồn hàng từ nơi sản xuất, đặc biệt đối với các mặt hàng thực phẩm tươi sống. Hiện cơ quan thú y mới kiểm tra được mặt hàng thịt heo và thịt gia cầm, còn lại các mặt hàng khác chưa thực hiện kiểm tra được. Hầu hết các chợ đều chưa được trang bị các thiết bị kiểm tra nhanh (các kit test) các loại thực phẩm.

Chia sẻ với PV Thanh Niên, một DN sản xuất chế biến thực phẩm khá lớn tại TP.HCM cho biết: Thực tế thị trường hiện nay đang tồn tại nhiều cấp độ chất lượng. Trong khi những DN tâm huyết, làm ăn nghiêm túc đang nỗ lực xây dựng thương hiệu bằng những chứng chỉ quản lý chất lượng quốc tế, chấp nhận tốn kém chi phí và tự nguyện để cho đơn vị kiểm định độc lập đến kiểm tra đánh giá dây chuyền sản xuất bất cứ lúc nào, thì vẫn có những đơn vị kinh doanh thiếu đạo đức và chỉ quan tâm lợi ích riêng. "Các quy định quản lý hiện nay chủ yếu vẫn dựa vào các giấy tờ đã cấp, cơ quan chức năng khó có thể phát hiện ngay lập tức các trường hợp cố ý làm ăn gian dối. Tại các hệ thống phân phối bán lẻ hiện đại, mặc dù có bộ phận xét nghiệm, kiểm định sản phẩm nhưng họ cũng chỉ kiểm tra ngẫu nhiên theo xác suất và cũng chỉ phát hiện được những chỉ tiêu vi sinh phổ biến. Nếu đòi hỏi phát hiện được vi rút đặc thù như dịch tả heo châu Phi trong thực phẩm chế biến đóng hộp thì gần như không thể", vị này nói thẳng.

Với thực trạng này, có thể nói NTD chỉ biết đánh cược sức khỏe của mình chứ không có gì bảo đảm mua được hàng ATTP ngay cả trường hợp chấp nhận chi tiền nhiều hơn.

Quản lý từ khâu sản xuất, tăng chế tài vi phạm

Ở thời điểm hiện tại, khi chỉ còn khoảng 1 tháng nữa là đến tết Nguyên đán, kỳ nghỉ dài nhất, lớn nhất trong năm, vấn đề ATTP càng được người dân quan tâm khi hàng hóa từ đồ tươi sống, đồ khô, hàng chế biến, thực phẩm đóng hộp, các loại bánh, hạt... đang ùn ùn đổ về thị trường, đặc biệt là các đô thị lớn như TP.HCM, Hà Nội. Vậy làm thế nào để "quản thực phẩm tết" nói riêng và thực phẩm nói chung?

ẢNH: QLTT CUNG CẤP

Theo TS Nguyễn Thị Hồng Minh, câu chuyện ATTP cần phải được nhìn trên phạm vi rộng chứ không chỉ riêng một nhóm ngành hay địa phương, mà phải là chuỗi ngành hàng. "Trước mắt, TP.HCM với dân số trên 15 triệu người được xem là "người mua hàng lớn nhất cả nước", cần phải xây dựng các tiêu chí, tiêu chuẩn của mình. Điều này cũng giống như các nước có tiêu chuẩn riêng khi đưa hàng vào thị trường của họ. TP.HCM có các đầu mối tiêu thụ là các kênh phân phối hiện đại, chợ đầu mối… có thể xây dựng tiêu chuẩn bắt buộc, hàng vào chợ đầu mối phải đáp ứng các tiêu chuẩn này, siêu thị phải có tiêu chí kia. Từ đó sẽ thúc đẩy toàn bộ chuỗi giá trị của các ngành hàng ở các địa phương khác phát triển theo, vì nếu không, sản phẩm của họ sẽ không có đầu ra", bà Hồng Minh đề xuất.

Là người gắn bó lâu năm với ngành thực phẩm và giúp hàng hóa VN xuất khẩu vào các thị trường khó tính như Nhật Bản, EU, Mỹ…, ông Henry Bùi, Giám đốc Trung tâm kiểm định Hoàn Vũ, chia sẻ: Thông thường ở các nước, khi xảy ra một sự cố lớn về ATTP thì khả năng cao là DN vi phạm sẽ phải đóng cửa và phá sản vì sản phẩm không còn bán được cho ai nữa. Bên cạnh đó, họ sẽ phải chịu trách nhiệm rất nặng trước pháp luật. Do vậy, ý thức tuân thủ pháp luật của các ông chủ DN rất cao và không dám làm bậy. Ở VN, các DN đa số quy mô nhỏ, thương hiệu chưa lớn và mục tiêu của không ít ông chủ là tối đa hóa lợi nhuận bằng cách tận dụng các kẽ hở của pháp luật. Trong bối cảnh như vậy thì đúng ra công tác hậu kiểm của cơ quan chức năng là rất quan trọng, nhưng thời gian qua làm chưa được tốt. Theo ông Henry Bùi, cơ quan quản lý chủ yếu quản lý ATTP trên bề mặt, như kiểm tra vi sinh, nhiễm khuẩn, kim loại nặng… trong khi cách tiếp cận của các nước là chất lượng và nguồn gốc sản phẩm ngay từ khâu sản xuất…

"Chúng ta nên chuyển đổi tư duy quản lý về thực phẩm theo chiều sâu so với bề mặt như hiện nay. Việc đầu tiên là phải xây dựng hệ thống pháp luật đủ mạnh để tạo hành lang pháp lý rõ ràng; sau đó là tăng cường công tác hậu kiểm. Song song đó, cần tuyên truyền xây dựng ý thức cho cộng đồng các nhà sản xuất. Ví dụ điển hình như ngành giao thông, sau khi cơ quan chức năng đẩy mạnh chiến dịch xử phạt nồng độ cồn khi lái xe thì thời gian gần đây số lượng người vi phạm giảm đáng kể, nhiều người hình thành thói quen tốt là đã nhậu thì không lái xe. Tương tự với ngành thực phẩm, cơ quan chức năng có thể mở các đợt kiểm tra, giám sát trên diện rộng một cách ngẫu nhiên với các sản phẩm thực phẩm và bắt đầu với các mặt hàng thiết yếu trên thị trường. Các đợt kiểm tra và kết quả sẽ được công bố rộng rãi trên phương tiện truyền thông đại chúng. Nếu việc này được tổ chức tốt và duy trì thường xuyên trong một vài năm thì khả năng cao chất lượng thực phẩm sẽ được cải thiện nhiều so với hiện nay", ông Henry Bùi đề xuất.

Trả lời Thanh Niên, bác sĩ Nguyễn Trọng An, nguyên Phó cục trưởng Cục Bảo vệ và chăm sóc trẻ em (Bộ LĐ-TB-XH cũ), góp ý: "Việc áp dụng mã QR trong quản lý chất lượng thực phẩm hiện nay không chỉ là công cụ số hóa, mà còn là cầu nối giữa NTD và nhà sản xuất. Nếu dữ liệu minh bạch, cập nhật theo thời gian thực, nó sẽ tạo ra niềm tin rất lớn. Tuy nhiên, để QR trở thành "chìa khóa niềm tin", cần số hóa toàn bộ chuỗi cung ứng - từ sản xuất, thu hoạch, vận chuyển đến phân phối, tiêu thụ. Dữ liệu phải minh bạch, có kiểm tra chéo thì NTD mới thực sự an tâm khi quét mã QR. Tuy nhiên, để QR phát huy hiệu quả, cần có sự chuẩn hóa và kiểm soát từ cơ quan chức năng. Cần có một cơ chế quản lý thống nhất và chủ động cho quản lý ATTP tại VN, có thể học hỏi kinh nghiệm các nước tân tiến, nghiên cứu thành lập một cơ quan chịu trách nhiệm tối cao về ATTP giống như Cục Quản lý thực phẩm và dược phẩm Mỹ (FDA), hay Cơ quan An toàn thực phẩm (EFSA) đóng vai trò trung tâm trong việc đánh giá và bảo đảm ATTP tại EU. Còn tại các địa phương, cần thiết phải giao cho một cơ quan đầu mối thống nhất xử lý khi có sự cố về ngộ độc thực phẩm hoặc vi phạm pháp luật về ATTP".