Áp lực từ biến đổi khí hậu và bài toán sáp nhập liên vùng
Theo Sở Xây dựng TP.HCM , hệ thống quy hoạch thoát nước và thủy lợi chống ngập hiện hành của TP.HCM được phê duyệt từ năm 2001 và 2008 đến nay đều đã hết hiệu lực, không còn phù hợp với bối cảnh mới. Trong khi đó, Đề án 299 về chống ngập và xử lý nước thải trước đây chỉ được thiết kế trên phạm vi TP.HCM cũ với diện tích hơn 2.000 km2.
Ngập vẫn là căn bệnh trầm kha của TP.HCM
ẢNH: Phạm Hữu
Sau khi TP.HCM sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, không gian đô thị đã được mở rộng lên quy mô cực lớn. Vùng siêu đô thị mới này là một không gian phát triển liên thông về công nghiệp, dịch vụ và cảng biển, nhưng lại có sự khác biệt lớn về địa hình, thủy văn lẫn mức độ đô thị hóa. Thống kê toàn diện cho thấy toàn thành phố hiện còn 159 điểm thường xuyên ngập nước, trong đó khu vực TP.HCM cũ chiếm 76 điểm, Bình Dương 52 điểm và Bà Rịa - Vũng Tàu 31 điểm.
Trong khi đó, những năm gần đây, các trận mưa cực đoan xuất hiện dày đặc vượt công suất thiết kế của hệ thống cống. Mực nước triều tại các trạm Phú An và Nhà Bè liên tục lập kỷ lục mới khi vượt ngưỡng 1,8m. Song song đó, tình trạng sụt lún nền đất diễn ra nghiêm trọng, đi cùng tốc độ bê tông hóa nhanh, san lấp ao hồ làm mất đi khả năng thấm nước tự nhiên.
Bên cạnh áp lực ngập úng, bài toán ô nhiễm môi trường cũng ở mức báo động. Hiện toàn vùng phát sinh khoảng 1,97 triệu m3 nước thải sinh hoạt mỗi ngày, nhưng hệ thống hạ tầng hiện tại chỉ mới xử lý đạt chuẩn được khoảng 340.000 m3 (tương đương 17%). Phần lớn lượng nước thải còn lại vẫn xả trực tiếp ra hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai và vùng ven biển.
Theo đánh giá của Sở Xây dựng, Đề án 299 đã đạt được một số kết quả tích cực. Về chống ngập do mưa, thành phố giảm đáng kể các tuyến đường ngập úng, xử lý dứt điểm thêm 5 tuyến chính gồm: Tân Quý, Trương Công Định, Ba Vân, Bàu Cát và Nguyễn Hữu Cảnh.
Đối với ngập do triều, dự án giải quyết ngập giai đoạn 1 (gồm hệ thống đê bao ven sông và 6 cống kiểm soát triều lớn: Bến Nghé, Tân Thuận, Phú Xuân, Mương Chuối, Cây Khô, Nhà Bè) đã đạt 93,33% khối lượng. Khi hoàn thành, công trình sẽ giải quyết căn bản tình trạng ngập cho 5/7 tuyến đường trục chính ở phía Nam và Tây Nam.
Về nước thải, Nhà máy Bình Hưng giai đoạn 2 đã nâng công suất lên 469.000 m3/ngày và Nhà máy Nhiêu Lộc - Thị Nghè giai đoạn 2 đang được đẩy nhanh tiến độ. Công nghệ số cũng bước đầu được ứng dụng qua nền tảng báo cáo ngập trực tuyến FEDS và hệ thống GIS thoát nước.
Tuy nhiên, Sở Xây dựng thẳng thắn nhìn nhận cách tiếp cận cũ vẫn nặng về “xóa điểm ngập ” cục bộ, thiếu tính quản lý rủi ro tích hợp và đầu tư chưa đồng bộ giữa công trình đầu mối với hệ thống thu gom. Trong bối cảnh mới, việc chống ngập của TP.HCM đòi hỏi một tư duy chiến lược dài hơi hơn.
Công tác quản lý nước đô thị lần đầu tiên được nghiên cứu theo lưu vực, thay vì giới hạn trong ranh giới hành chính
Ảnh: Phạm Hữu
Đổi mới hoàn toàn tư duy chống ngập
Từ những phân tích trên, đề án mới giai đoạn 2026 - 2060 (cùng kế hoạch hành động 2026 - 2036) được Sở Xây dựng thực hiện bằng một cách tiếp cận hoàn toàn mới: Nghiên cứu mối quan hệ tổng thể giữa khu vực thượng nguồn, đô thị trung tâm thấp trũng và vùng cửa sông ven biển trong một hệ thống nhất.
Việc đánh giá hiện trạng, xây dựng kịch bản và phân vùng rủi ro sẽ dựa trên lưu vực thoát nước thay vì ranh giới hành chính. Điều này giúp nhận diện chính xác hướng dòng chảy, các nút thắt thủy lực và tác động lan truyền của lũ. Chiến lược tổng thể sẽ được vận hành theo nguyên tắc “giữ - trữ - thoát”, định hình lại vai trò của từng loại hạ tầng.
Cụ thể, hạ tầng xám truyền thống thì tiếp tục hoàn thiện cống, đê bao, trạm bơm, nhà máy xử lý nước thải; Vùng hạ tầng xanh và xanh dương sẽ đặt trọng tâm vào các giải pháp dựa vào thiên nhiên như hồ điều hòa, không gian trữ nước, bề mặt thấm, phục hồi hệ thống kênh rạch và các vùng trũng sinh thái để giảm tải cho hạ tầng kỹ thuật.
Bên cạnh giải pháp công trình, đề án chú trọng nhóm phi công trình như: xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa bản đồ GIS, hệ thống cảnh báo sớm, kiểm soát lấn chiếm hành lang thoát nước và nâng cao nhận thức cộng đồng. TP.HCM sẽ nghiên cứu từ 2 đến 3 phương án tổ chức điều phối chống ngập cấp thành phố để đáp ứng yêu cầu quản lý của một siêu đô thị liên vùng.
Hiện tại, Sở Xây dựng TP.HCM đang khẩn trương phối hợp với các cơ quan liên quan và các đối tác Hà Lan để hoàn thiện đề án. Các sở ngành được yêu cầu gửi ý kiến đóng góp trước ngày 30.6 để hoàn thiện hồ sơ trình UBND thành phố.
Song song, thành phố cũng đang gấp rút hoàn thiện Kế hoạch giải quyết tình trạng ngập úng giai đoạn ngắn hạn 2026 - 2030 để trình ban hành, nhằm sớm đưa ra các hành động thực tiễn, giải quyết các điểm nghẽn bức xúc dân sinh trong những năm tới.