Rắc rối 'giấy khai sinh' cho hàng vận chuyển trên đường

Mật ong, nấm linh chi, cây mai... phải có hóa đơn?

Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Lạng Sơn mới đây thực hiện tạm giữ 9 bao tải, tổng trọng lượng 80 kg, bên trong có chứa mặt hàng xác ve sầu sấy khô, là nguyên liệu làm thuốc. Vào thời điểm kiểm tra, lái xe trình bày là vận chuyển hàng để nhận tiền cước và không xuất trình được bất cứ loại giấy tờ gì liên quan đến số hàng hóa này. Đến ngày 13.5, cơ quan quản lý thị trường đã trả lại hàng sau khi chủ hàng trình rõ giấy tờ nguồn gốc, xuất xứ.

Trước đó, Công an P.Tân An (Bắc Ninh) phối hợp lực lượng quản lý thị trường kiểm tra một hộ kinh doanh tại Bắc Ninh, phát hiện 163 kg hạt mix không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Hộ này bị xử phạt 11 triệu đồng và tiêu hủy toàn bộ lô hàng. Trước đó, sự việc một cá nhân tại Côn Đảo (TP.HCM) không chứng minh nguồn gốc hợp pháp, chưa xuất trình được hóa đơn, chứng từ dẫn đến bị tịch thu 42 cây mai vàng cũng nhận được sự quan tâm, tranh luận của nhiều người.

Ảnh: Nhật Thịnh

Luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) cho rằng những vụ việc như trên cho thấy khoảng trống pháp lý về nguồn gốc hàng hóa . Quy định về hóa đơn, chứng từ và chứng nhận xuất xứ được thiết kế cho doanh nghiệp có pháp nhân, có dây chuyền sản xuất, có sổ sách, có tem nhãn. Thế nhưng một bộ phận đáng kể hàng hóa lưu thông tại VN không sinh ra từ chuỗi đó. Chẳng hạn mật ong rừng, nấm linh chi, lá hà thủ ô đào trong rẫy… tất cả đều là sản vật của thiên nhiên, không có tem nhãn, chứng từ, hóa đơn. Khúc mắc ở chỗ quy định thuế từ lâu đã cho phép doanh nghiệp lập bảng kê thu mua hàng hóa, dịch vụ không có hóa đơn trong một số trường hợp đặc thù mà không có hóa đơn. Đơn cử như nông sản, lâm sản, thủy sản từ người trực tiếp sản xuất hoặc đánh bắt. Cơ chế này thừa nhận người bán không thể xuất hóa đơn nên đặt nghĩa vụ chứng từ lên bên thu mua. Cơ quan thuế chấp nhận bảng kê thay hóa đơn. Tuy nhiên, quy định hiện nay chưa chuẩn hóa rõ yêu cầu chứng minh tối thiểu cho từng nhóm hàng cụ thể, đặc biệt với sản vật tự nhiên hoặc hàng do người dân thu gom. Nên trong thực tế kiểm tra dễ phát sinh cách hiểu khác nhau về việc giấy tờ nào là đủ để chứng minh nguồn gốc hợp pháp.

Theo luật sư Hoàng Hà, Thông tư 27/2020/TT-BCT của Bộ Công thương chủ yếu quy định trình tự, thủ tục kiểm tra và xử lý vi phạm hành chính của lực lượng Quản lý thị trường chứ không thiết lập một danh mục chứng từ tối thiểu để xác định trong từng trường hợp thế nào là đã đủ căn cứ chứng minh nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa. Vì vậy, với các nhóm hàng đặc thù như sản vật tự nhiên, hàng do người dân thu gom, chưa có hướng dẫn đủ cụ thể để người kinh doanh và lực lượng kiểm tra cùng hiểu thống nhất giấy tờ nào là đủ.

Ảnh: Đào Ngọc Thạch

"Người dân thu hái không thể bị áp chuẩn chứng từ như doanh nghiệp. Thương lái trung gian gom hàng để vận chuyển liên tỉnh phải có trách nhiệm lập bảng kê thu mua theo mẫu thống nhất, lưu thông tin truy xuất. Cơ sở kinh doanh, sơ chế, đóng gói phải có chứng từ đầy đủ. Hiện tại pháp luật gộp tất cả vào một cụm "hàng hóa lưu thông", trong khi trách nhiệm chứng từ phải tăng dần theo từng nấc giá trị gia tăng trong chuỗi", luật sư Hoàng Hà giải thích và nhấn mạnh: Với hàng hóa thu mua từ người dân, nhất là nông sản, lâm sản phụ, dược liệu tự nhiên hoặc sản vật thu hái, giấy tờ hợp lý có thể là bảng kê, hợp đồng thu mua, giấy xác nhận của bên bán, giấy xác nhận của chính quyền địa phương nơi thu gom hoặc tài liệu thể hiện người bán, người mua, địa điểm thu gom, số lượng, thời điểm và mục đích vận chuyển.

Phải có hóa đơn, bảng kê… để chứng minh

Trong khi đó, chuyên gia thuế Nguyễn Ngọc Tú cho rằng hóa đơn là một trong những chứng từ chứng minh nguồn gốc, xuất xứ hàng hóa. Hiện nay, mọi giao dịch phụ thuộc nhiều vào hóa đơn và hàng hóa lưu thông trên đường cần có hóa đơn để có thể chứng minh đó không phải hàng lậu, hàng giả, đặc biệt với những mặt hàng có nguy cơ gian lận cao như hàng tiêu dùng, điện thoại, mỹ phẩm, thời trang, thực phẩm chế biến… Người bán phải có hóa đơn cho người mua, trường hợp giá trị giao dịch lớn phải có hợp đồng, còn trên 5 triệu đồng phải thực hiện chuyển khoản thì mới được đưa vào chi phí.

"Đối với một cá nhân tự cung tự cấp thì chỉ vận chuyển vài ký rau, thịt cá, tôm các loại… còn khi đã là mua bán phải có chứng từ khi vận chuyển. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp pháp luật cho phép không cần hóa đơn, thay vào đó là bảng kê như hàng nông sản mà người dân nuôi trồng. Nếu là cá nhân, hộ kinh doanh có thể mua hóa đơn từ cơ quan thuế cung cấp cho người bán. Hoặc người mua gom hàng hóa của người dân thực hiện bảng kê hàng hóa. Với việc áp đặt ngưỡng doanh thu cho cá nhân, hộ kinh doanh miễn thuế 1 tỉ đồng/năm, gần như 90% hộ kinh doanh không thực hiện xuất hóa đơn. Chính vì vậy, khi khách hàng yêu cầu hóa đơn thì chỉ có cách đi mua hóa đơn từ cơ quan thuế", ông Tú phân tích.

Đồng quan điểm, luật sư Trần Xoa (Giám đốc Công ty luật Minh Đăng Quang) cho rằng câu chuyện chứng từ đối với hàng hóa lưu thông trên đường đã được quy định rất rõ. Đối với người mua gom hàng nông sản, nông sản chưa qua sơ chế từ người dân thuộc đối tượng không chịu thuế giá trị gia tăng, chỉ chịu thuế thu nhập cá nhân với thuế suất 0,5%. Ví dụ, giá trị hàng hóa là 10 triệu đồng, số thuế đóng là 50.000 đồng. Với mức thuế phải nộp thấp như vậy, người nộp thuế nên thực hiện để có được hóa đơn, "tấm vé" lưu hành an toàn khi vận chuyển hàng hóa trên đường. Nếu là thương lái thu mua hàng của người dân thì trước khi đi cũng cần thực hiện mua hóa đơn, lập bảng kê để có thể chứng minh nguồn gốc xuất xứ với phía cơ quan quản lý thị trường.

"Câu chuyện hóa đơn chưa bao giờ hết nóng. Cơ quan thuế ngày càng khuyến khích người mua hàng nhận hóa đơn thông qua việc đẩy mạnh các chương trình xổ số về hóa đơn", chuyên gia thuế Nguyễn Ngọc Tú nhận định thêm.