Rộn ràng trên 'đường đua xanh'

"Gạo xanh" tạo ra 6 - 8 triệu tín chỉ carbon mỗi năm

Gạo là mặt hàng lương thực không thể thiếu với ít nhất là 1/2 dân số trên hành tinh của chúng ta. Với Việt Nam, gạo còn là nguồn thu ngoại tệ khổng lồ với con số 4 - 5 tỉ USD mỗi năm. Tuy nhiên, mặt trái của nó là lượng phát thải carbon rất lớn do quy trình canh tác truyền thống - ngập nước kéo dài nhiều tháng liền, làm phát sinh một lượng lớn khí metan (CH₄).

Ảnh: Công Hân

Trong bối cảnh đó, ngành sản xuất lúa gạo đã tiên phong cắt giảm lượng phát thải này và quyết tâm đưa hạt gạo Việt Nam về mức phát thải ròng bằng 0 (net zero) bằng Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao phát thải thấp. Không chỉ là mục tiêu chính trị, đề án còn bắt trúng nhịp thị trường nên được đông đảo cộng đồng doanh nghiệp tham gia đồng hành.

Ngay trong giai đoạn thí điểm, giữa năm 2025, những sản phẩm đầu tiên từ đề án đã được xuất khẩu sang Nhật Bản - thị trường khó tính nhất thế giới. Lô gạo 500 tấn giống Japonica mang nhãn hiệu "Gạo Việt xanh phát thải thấp" có giá đến 820 USD/tấn, cao hơn gạo sản xuất truyền thống từ 120 - 170 USD/tấn.

Là một trong những người gắn bó từ đầu với đề án, ông Phạm Thái Bình - Chủ tịch HĐQT Công ty CP Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An (Cần Thơ) - cho biết: Sản phẩm từ các mô hình hợp tác thí điểm vẫn được xuất khẩu đều vào các thị trường Nhật Bản và EU với giá khoảng 700 USD/tấn cho gạo Japonica và gạo ST25 hơn 1.000 USD/tấn. Nhưng lượng hàng còn ít, công ty đã sẵn sàng triển khai mở rộng mô hình thí điểm. Hồ sơ dự án cũng được gửi đến các địa phương và chờ phê duyệt. Tại An Giang, dự án của Trung An có quy mô đến 20.000 ha, còn Cần Thơ là 15.000 ha và Tây Ninh là

10.000 ha. Nếu các dự án được triển khai đồng loạt, mỗi năm Trung An có khoảng 650.000 tấn lúa tương đương gần 400.000 tấn gạo phát thải thấp. Hiện tại, An Giang và các địa phương khác đã có phản hồi tích cực. Với quyết tâm từ T.Ư đến địa phương và sự vào cuộc của các cơ quan liên quan, hy vọng xanh hóa hạt gạo trên quy mô lớn sẽ không còn xa.

Ông Phạm Thái Bình hồ hởi cho biết Trung An sẽ đầu tư 2 nhà máy điện sinh khối, dùng rơm rạ sau sản xuất làm nguyên liệu để phát điện. Mỗi nhà máy có công suất 1 MGW với vốn đầu tư khoảng 2 triệu euro. Ngoài giải quyết nguồn phế phụ phẩm trong quá trình trồng lúa, nó còn hỗ trợ tiêu thụ nguồn sinh khối (phế phụ phẩm trong nông nghiệp ) tại địa phương. Điện phát ra để vận hành các nhà máy chế biến gạo, phần còn dư có thể bán lên lưới điện quốc gia hoặc các đối tác có nhu cầu tiêu thụ điện sạch. Tro sau khi đốt rơm rạ để phát điện sẽ tiếp tục trở thành nguyên liệu đầu vào để sản xuất phân hữu cơ. Phân đó sẽ được bán lại cho bà con nông dân tham gia đề án để phục vụ lại cho quá trình trồng trọt. Nó tạo thành một quy trình tuần hoàn khép kín.

"Chúng tôi đang nóng lòng chờ dự án được các địa phương phê duyệt để mở rộng quy mô vì chỉ khi có một diện tích đủ lớn thì mới có thể triển khai các dự án phụ trợ để khép kín hoàn toàn chuỗi giá trị. Khi đó, người Việt chúng ta trồng lúa không chỉ để bán gạo mà còn tạo ra nhiều giá trị khác như không khí sạch (tín chỉ carbon ). Sẽ không có thứ nào là rác thải bị bỏ đi mà đều được tái sử dụng để làm nguyên liệu đầu vào của một chuỗi sản xuất mới", ông Bình lạc quan về một nền nông nghiệp xanh, tuần hoàn và bền vững hơn.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp - Môi trường Trần Thanh Nam thông tin: Sau hơn 2 năm triển khai, nhiều kết quả tích cực đã được ghi nhận: lượng giống gieo sạ giảm khoảng 45%; lượng phân bón giảm khoảng 30%; số lần sử dụng thuốc bảo vệ thực vật giảm 2 - 3 lần phun; lượng nước tưới giảm khoảng 20% nhờ thực hiện rút nước 2 - 3 lần mỗi vụ. Đáng chú ý, năng suất lúa tăng khoảng 12%, chi phí đầu vào giảm khoảng 40%, lợi nhuận trung bình tăng khoảng 6 triệu đồng/ha/vụ, đồng thời lượng phát thải giảm khoảng 3 - 4 tấn CO₂/ha/vụ (1 năm ĐBSCL sản xuất lúa 2 - 3 vụ). Đặc biệt là tư duy sản xuất của nông dân chuyển biến rõ rệt theo hướng giảm phát thải, nâng cao giá trị và bảo vệ môi trường. Những chuyển động mới trong tổ chức sản xuất và hình thành chuỗi giá trị lúa gạo đang mở ra hướng đi bền vững cho ngành hàng quan trọng này.

Giá tín chỉ carbon tại Việt Nam hiện dao động khoảng 5 - 20 USD/tín chỉ, tùy thuộc vào loại dự án và thị trường giao dịch. Như vậy, nếu triển khai thành công Đề án 1 triệu hecta, mỗi năm Việt Nam sẽ tạo ra khoảng 6 - 8 triệu tín chỉ carbon , tương đương nguồn thu khoảng 35 - 140 triệu USD.

Những "công dân xanh" trong kỷ nguyên mới

Trên "đường đua xanh" không thể không nhắc đến một tên tuổi lớn là Công ty CP Tập đoàn Intimex (Intimex Group), đơn vị đứng trong top 10 "Doanh nghiệp xanh 2026". Người đứng đầu công ty, ông Đỗ Hà Nam - Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc - cũng được trao giải thưởng "Công dân xanh" từ Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

"Công dân xanh" Đỗ Hà Nam giải thích: Trong lĩnh vực nông sản, chuyển đổi xanh không bắt đầu từ nhà máy mà bắt đầu từ người nông dân và vùng nguyên liệu. Khi người nông dân sản xuất bền vững hơn, doanh nghiệp chế biến sạch hơn, logistics vận hành hiệu quả hơn và thị trường ghi nhận những giá trị này…, đó mới là mục tiêu net zero mà chúng ta hướng đến. Nó sẽ trở thành lợi thế cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường toàn cầu.

Từ nhiều năm qua, Intimex xây dựng chuỗi giá trị nông sản theo hướng xanh hơn và có trách nhiệm hơn với môi trường và cộng đồng. Đầu tiên là đồng hành cùng hàng chục nghìn hộ nông dân phát triển vùng nguyên liệu cà phê bền vững theo các tiêu chuẩn quốc tế như Rainforest Alliance, 4C, triển khai truy xuất nguồn gốc đáp ứng quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR). Ở khâu chế biến, Intimex áp dụng các hệ thống quản lý chất lượng quốc tế. Đây là nền tảng để nông sản Việt Nam đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường toàn cầu.

Đặc biệt, Intimex đang đẩy mạnh triển khai áp dụng các giải pháp sản xuất sạch hơn và kinh tế tuần hoàn. Có nhiều sự chuyển đổi trong nội bộ, tại nhà máy sản xuất cà phê hòa tan, thay vì dùng nhiên liệu truyền thống từ than, tập đoàn đã chuyển sang sử dụng bã cà phê. Còn tại nhà máy chế biến lúa gạo ở An Giang, vỏ trấu được tận dụng để chế biến thành viên củi nén phục vụ nhu cầu nội địa và cả xuất khẩu sang các nước lân cận như Trung Quốc, Hàn Quốc. Điều này góp phần mang lại một nguồn thu đáng kể mỗi năm. Bên cạnh đó, nhiều nhà máy chế biến cà phê nhân và gạo của Intimex cũng tăng tốc chuyển đổi sang sử dụng điện mặt trời mái nhà nhằm góp phần giảm tải cho hệ thống điện lưới quốc gia.

"Ở khâu logistics, chúng tôi cũng lựa chọn hợp tác với các đối tác vận tải đạt chứng chỉ năng lượng xanh, đổi sang đội xe sử dụng nhiên liệu EURO 5, và ngay cả lốp xe cũng là sản phẩm tái chế để đảm bảo khả năng thân thiện với môi trường nhất có thể", ông Đỗ Hà Nam thông tin.

Những "ngôi sao xanh" của nông sản Việt

Với những ngành xuất khẩu chủ lực như thủy sản và rau quả thì đường đua xanh là mệnh lệnh tất yếu của thị trường. Để chuẩn bị cho bài viết này, tôi liên lạc với ông Hồ Quốc Lực - Chủ tịch HĐQT Công ty CP Thực phẩm Sao Ta (FIMEX VN) - qua tin nhắn. Mấy phút sau ông hồi đáp bằng một bản kế hoạch chiến lược "xanh - số" dành cho FIMEX và ngành thủy sản kèm theo bản kế hoạch "Chuyển đổi Số - Xanh trong ngành thủy sản" và lời nhắn "anh gửi thông tin - có AI hỗ trợ để em tham khảo".

Qua điện thoại, người đàn ông 70 tuổi cười sảng khoái với giọng hóm hỉnh: "Em thấy anh chuyển đổi số như vậy ok chưa? Từ năm ngoái, công ty anh ứng dụng AI vào quản trị và xử lý công việc. Con AI của anh được huấn luyện từ đó đến nay, giờ nó biết nghề nghiệp của anh liên quan tới nuôi và chế biến tôm nên nó còn gọi anh là "ông bác nuôi tôm". Giờ khỏe lắm, cần gì cứ lên hỏi "thằng cháu ChatGPT" là nó trả lời được hết, mình chỉ cần kiểm tra lại xem có đúng và phù hợp không. Nhờ vậy mà hiệu quả xử lý công việc của cá nhân và của cả công ty cũng nhanh hơn rất nhiều".

Ông Hồ Quốc Lực cho biết chuyển đổi xanh là yêu cầu bắt buộc của thị trường, còn chuyển đổi số là nhu cầu tự thân của doanh nghiệp. Cặp đôi "xanh - số" thời gian gần đây nổi lên như một cơn bão mạnh, nó buộc các doanh nghiệp phải chuyển đổi để thích nghi và tồn tại. Tuy nhiên, trong ngành thủy sản và đặc biệt là những doanh nghiệp xuất khẩu vào các thị trường cao cấp như FIMEX thì từ 5 - 6 năm trước đã bắt đầu áp dụng bộ tiêu chuẩn "sản xuất sạch hơn" vào sản xuất. Bộ tiêu chuẩn này yêu cầu doanh nghiệp phải tiết kiệm điện, nước, giải hao hụt nguyên liệu, giảm chất thải, tăng cường chế biến phế phụ phẩm và đẩy mạnh tuần hoàn… "Kỷ nguyên xanh hóa chính là một bản nâng cấp từ những yêu cầu của quy trình sản xuất sạch hơn", ông Lực nói. Tập trung khai thác phân khúc thị trường cao cấp EU, Nhật Bản và Mỹ nên từ cách đây 2 năm Sao Ta đã đầu tư nhà máy mới để đáp ứng mục tiêu xanh hóa và chế biến sâu.

"Số hóa giúp nâng cao năng suất, còn xanh hóa để tăng giá trị sản phẩm. Sự kết hợp của bộ đôi này giúp doanh nghiệp và sản phẩm tăng sức cạnh tranh", ông Lực nói và cho biết câu kết này có sự "tư vấn" của AI.

Trong khi đó, những "ngôi sao mới" trong lĩnh vực chế biến rau quả xuất khẩu đang đẩy mạnh đầu tư vào khoa học công nghệ, dây chuyền sản xuất hiện đại để tiếp cận ngay với các thị trường cao cấp. Đơn cử như dừa đang âm thầm vươn lên trở thành mặt hàng tỉ USD, đặc biệt là các sản phẩm nước dừa tươi đóng hộp, lon, sữa dừa, nước cốt dừa, cơm dừa sấy khô, creamer dừa, dầu dừa… chiếm tỷ trọng cao trong phân khúc sản phẩm chế biến xuất khẩu.

Ông Trần Văn Đức, Chủ tịch HĐQT Công ty CP đầu tư Dừa Bến Tre (BEINCO), cho biết: Công ty quyết định đầu tư gần 500 tỉ đồng để xây nhà máy mới với công nghệ hiện đại nhập khẩu từ EU. Đây cũng là một bước đi quan trọng trong việc thực hiện xanh hóa và số hóa, giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, giữ được độ tươi mới gần với tự nhiên nhất có thể. Việc này cũng giúp giảm tổn thất nguyên liệu đầu vào, giảm tiêu hao năng lượng, giúp BEINCO tuân thủ tốt hơn các tiêu chuẩn về môi trường như giảm phát thải và tiêu hao năng lượng.

"Trước đây xác cơm dừa là phế phụ phẩm thì hiện nay nó là nguyên liệu đầu vào của quá trình chế biến dầu dừa. Nhờ tận dụng tốt nguồn nguyên liệu mà tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn trên mỗi đơn vị sản phẩm và góp phần bảo vệ môi trường. Chúng tôi vẫn tiếp tục từng ngày để hoàn thiện hơn việc chuyển đổi xanh và đẩy mạnh kinh tế tuần hoàn trong chuỗi sản xuất của công ty", người đứng đầu BEINCO tâm huyết.

Ông Trần Văn Đức cũng cho biết thêm, từ đầu năm 2026 đến nay, căng thẳng quân sự ở Trung Đông gây ra nhiều thách thức cho doanh nghiệp khi chi phí sản xuất tăng và chuỗi cung ứng bị đứt gãy. Tuy nhiên, nhờ tích cực chuyển đổi sang các tiêu chuẩn ESG và không ngừng nâng cấp sản phẩm nên đã gặp nhiều thuận lợi trong việc thâm nhập sâu hơn vào các thị trường EU và Bắc Mỹ, bên cạnh đó mở rộng sang nhiều thị trường mới khác.