"Tôi đã làm việc chăm chỉ cả đời nhưng con cái không muốn tiếp quản cơ nghiệp": Tiếng than giữa cuộc “khủng hoảng người thừa kế” Nhật Bản và cơ hội mới ở nền kinh tế có tiếng "bảo thủ"

Trong bối cảnh ấy, một xu hướng vốn bị coi là điều cấm kỵ trong văn hóa doanh nghiệp Nhật đang dần trở nên phổ biến: bán công ty cho các quỹ đầu tư tư nhân (Private Equity – PE).

Theo Bain & Co., thị trường PE của Nhật đã vượt mốc 3.000 tỷ yên (20 tỷ USD) về giá trị giao dịch hằng năm trong bốn năm liên tiếp. Còn theo dữ liệu của PitchBook, từ đầu năm đến nay, hoạt động giao dịch tại Nhật tăng hơn 30%, đạt gần 29,2 tỷ USD – phần lớn đến từ làn sóng các chủ doanh nghiệp gia đình tự rao bán.

“Tôi đã làm việc chăm chỉ cả đời, nhưng con cái tôi không muốn tiếp quản công việc kinh doanh,” ông Jun Tsusaka, Giám đốc điều hành của Nippon Sangyo Suishin Kiko, dẫn lời một khách hàng 61 tuổi. Câu chuyện này không còn là cá biệt, mà là hiện tượng lan rộng khắp đất nước Mặt Trời mọc.

Nguyên nhân nằm ở thuế thừa kế cao nhất thế giới, có thể lên tới 55% đối với tài sản lớn – theo Tax Foundation. Người thừa kế chỉ có 10 tháng để thanh toán khoản thuế khổng lồ này sau khi người sáng lập qua đời, buộc họ phải bán tài sản hoặc chuyển nhượng công ty. Với nhiều gia đình, bán cho quỹ PE là lựa chọn ít đau đớn hơn so với việc để công ty phá sản hoặc tan rã.

Sự thay đổi trong tư duy kinh doanh Nhật Bản

Theo Neuberger Berman, hơn 90% doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) ở Nhật là doanh nghiệp gia đình, và hơn 65% thương vụ mua lại hiện nay xuất phát từ các trường hợp kế thừa. Diễn đàn Kinh tế Thế giới dự báo đến năm 2025, sẽ có 1,27 triệu chủ doanh nghiệp trên 70 tuổi không có người kế nhiệm – tương đương một phần ba tổng số công ty ở Nhật Bản.

“Việc thiếu người kế nghiệp và dân số già hóa là hai động lực cốt lõi cho sự bùng nổ của PE,” nhà phân tích Kyle Walters của PitchBook nhận định. Mười năm trước, việc bán doanh nghiệp bị coi là phản bội truyền thống. Nhưng giờ đây, điều từng bị xem là “cấm kỵ” đã trở thành một giải pháp sinh tồn ở nền kinh tế có tiếng "bảo thủ". Ban đầu, nhiều chủ doanh nghiệp chỉ chấp nhận bán cho quỹ trong nước; nay, bán cho nhà đầu tư nước ngoài cũng dần được nhìn nhận với thái độ cởi mở hơn.

Các “ông lớn” như KKR, Carlyle hay Bain Capital đã góp phần thay đổi nhận thức đó. Thương vụ KKR mua 80% cổ phần mảng thiết bị y tế của Panasonic năm 2013 (sau này là PHC Holdings, niêm yết năm 2021) được xem là hình mẫu cho cách PE có thể giúp doanh nghiệp Nhật phục hồi và phát triển.

Sự thay đổi thế hệ cũng đóng vai trò không nhỏ. Theo Ryo Ohira – Giám đốc khu vực Đông Á của Neuberger Berman – một số doanh nhân trẻ chọn bán sớm vì không thể tìm được đội ngũ quản lý đủ năng lực giữa tình trạng thiếu hụt lao động triền miên. Khoảng trống nhân sự cấp trung hiện nay bắt nguồn từ “Kỷ Băng hà việc làm” – giai đoạn 1990–2000 khi thị trường lao động Nhật rơi vào suy thoái sâu sau bong bóng kinh tế, khiến cả một thế hệ nhân lực trung niên bị mất cơ hội nghề nghiệp.

Cùng lúc, các cải cách quản trị doanh nghiệp từ năm 2015–2016 như quy định bắt buộc giám đốc độc lập và yêu cầu cải thiện tỷ suất lợi nhuận trên vốn (ROE) đã tạo động lực để các tập đoàn tách bớt mảng hoạt động kém hiệu quả (corporate carve-outs). Những yếu tố này kết hợp lại, tạo nên một “mùa vàng” giao dịch cho giới đầu tư PE.

Sức hút từ đồng yên yếu và lãi suất thấp

Thêm vào đó, đồng yên yếu – mất gần 4% giá trị so với USD từ đầu năm – khiến tài sản Nhật trở nên rẻ hơn trong mắt nhà đầu tư toàn cầu.

Theo Ohira, các Limited Partners (LP) – nhà đầu tư góp vốn vào quỹ PE – đang đổ dồn sự chú ý sang Nhật, buộc các General Partners (GP) – đơn vị quản lý quỹ – phải mở rộng quy mô và triển khai thêm vốn.

Lãi suất cực thấp của Nhật Bản cũng khiến các thương vụ mua lại bằng vốn vay (LBO) trở nên hấp dẫn hơn so với Mỹ hay châu Âu.

Tuy nhiên, sự sôi động ấy cũng mang theo cảnh báo. Jim Verbeeten, đối tác tại Bain & Co., nhắc lại “bóng ma 2006–2007” khi các quỹ đổ tiền ào ạt vào Nhật, đẩy giá mua lên cao và kết cục là hàng loạt thương vụ thất bại sau khủng hoảng tài chính 2008. “Khi quá nhiều tiền đổ vào cùng một thị trường, rủi ro định giá ảo lại xuất hiện,” ông nói.

Hiện đầu tư PE mới chỉ chiếm 0,4% GDP Nhật Bản – thấp hơn nhiều so với 1,3% ở Mỹ và 1,9% ở châu Âu. Điều đó cho thấy, dù đang bùng nổ, PE tại Nhật vẫn còn nhiều dư địa tăng trưởng.

“Nhật Bản đang dẫn đầu về mức độ sôi động, nhưng về độ chín muồi, đây vẫn là một thị trường đang phát triển,” Verbeeten nhận xét.

Với một xã hội đang già hóa nhanh và hàng triệu doanh nghiệp không người kế nhiệm, Nhật Bản đang trở thành mảnh đất màu mỡ cho các quỹ đầu tư tư nhân – những người đóng vai trò như “kẻ giải mã” của cuộc khủng hoảng nhân khẩu học.

Nguồn: CNBC