Giải bài toán 'nhân lực vàng' thất nghiệp

Thanh niên "3 không" có ngồi không hoàn toàn?

Hoài Thanh (25 tuổi) từng du học nước ngoài và về VN với nhiều kỳ vọng sự nghiệp. Tuy nhiên, sau một thời gian đi làm, những công việc mà cậu thử sức đều không đáp ứng được mong muốn của bản thân. Những lần nhảy việc liên tiếp khiến cậu mệt mỏi, mất dần niềm tin. Từ chỗ chủ động tìm cơ hội, Thanh bắt đầu thu mình, hạn chế giao tiếp, dành phần lớn thời gian cho game và mạng xã hội. Thu Trang (23 tuổi, ngụ TP.HCM) vừa tốt nghiệp đại học được 1 năm cũng rơi vào vòng luẩn quẩn. Sau khi ra trường, Trang gửi hồ sơ đến nhiều nơi nhưng liên tục nhận những cái lắc đầu hoặc không có phản hồi. Trang vẫn cố gắng đi tìm việc mỗi ngày nhưng thời gian còn lại cô hầu hết ở trong phòng vì "sợ phải nghe câu hỏi "đã đi làm chưa?"".

Ảnh: T.N

Tuy nhiên, không phải tất cả thanh niên thất nghiệp đều "đóng cửa phòng". Một bộ phận khác vẫn cố gắng với những công việc tự do, linh hoạt, dù chấp nhận sự bấp bênh kéo dài. Khánh Duy (29 tuổi, ngụ xã Nhà Bè, TP.HCM) đã làm việc tự do suốt 7 tháng qua kể từ khi rời vị trí nhân viên phòng thiết kế sáng tạo tại một trường quốc tế gần nhà. Sau nhiều thay đổi về cơ cấu, Duy cảm thấy mức lương không còn tương xứng với yêu cầu công việc nên chủ động nộp đơn nghỉ việc, với sự tự tin rằng hồ sơ và kinh nghiệm của mình đủ sức cạnh tranh.

Theo báo cáo của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong quý 4/2025, cả nước có khoảng 1,4 triệu thanh niên trong độ tuổi 15 - 24 không có việc làm và cũng không tham gia học tập, đào tạo. Con số này chiếm 10,2% tổng số thanh niên cả nước. Dù giảm 169.200 người so với quý trước nhưng số thanh niên "3 không" lại tăng 124.300 người so với cùng kỳ năm trước.

PGS-TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và kinh tế quốc tế, ĐH Kinh tế quốc dân (NEU), cho rằng "không thể hiểu con số 1,4 triệu thanh niên "không làm, không học" theo nghĩa "ngồi không hoàn toàn"". Bởi thực tế nhiều người vẫn xoay xở mưu sinh bằng các công việc linh hoạt như bán hàng online , làm thời vụ, làm thêm nhiều việc nhỏ lẻ để có thu nhập .

Dù vậy, ông Lạng nhận định: "Con số 1,4 triệu thanh niên không tham gia học tập, đào tạo và không có việc làm ổn định phản ánh sự lãng phí lớn về nguồn lực. Độ tuổi 15 - 24 là "độ tuổi vàng" trong cơ cấu dân số. Để lực lượng này đứng ngoài thị trường lao động chính thức, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội tận dụng cơ cấu dân số vàng".

Chuyên gia xã hội học - TS Phạm Thị Thúy cảnh báo nguy cơ sa vào tệ nạn xã hội của nhóm thanh niên "3 không". Nhiều thanh niên nghiện game, cờ bạc trực tuyến, chi tiêu không kiểm soát, thậm chí có trường hợp phải cầm cố tài sản gia đình. Nhóm thanh niên "3 không" cũng là một trong những nguyên nhân góp phần làm giảm tỷ lệ kết hôn và sinh con. Không có việc làm, không thu nhập , các bạn không dám lập gia đình, không dám sinh con. Hệ quả xã hội kéo theo là rất lớn. "Đáng lo ngại hơn, càng ở nhà lâu, người trẻ càng mai một kỹ năng làm việc, kỹ năng giao tiếp xã hội, càng tự ti, càng thu mình. Vòng xoáy bất ổn ngày càng mở rộng. Đây không chỉ là vấn đề của giới trẻ, mà là vấn đề an ninh xã hội, liên quan đến sự phát triển kinh tế và đời sống tinh thần của toàn xã hội", TS Thúy nhấn mạnh.

Hình thành sàn lao động linh hoạt?

Đáng nói, tình trạng thất nghiệp của thanh niên gia tăng trong bối cảnh đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới. Hàng trăm, hàng ngàn dự án khởi công, khánh thành trong năm 2025; hàng vạn doanh nghiệp thành lập mỗi tháng; nhiều nơi thậm chí gặp khó khăn khi tuyển dụng lao động.

Thực tế, báo cáo của Cục Thống kê cũng ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực của thị trường lao động VN trong năm 2025. Lực lượng lao động và số người có việc làm đều tăng so với năm trước, đặc biệt trong quý 4. Thu nhập bình quân của người lao động tiếp tục được cải thiện, đạt khoảng 8,4 triệu đồng mỗi tháng, tăng gần 9% so với năm 2024. Thu nhập của lao động nam đạt trung bình 9,5 triệu đồng/tháng, trong khi lao động nữ là 7,2 triệu đồng/tháng. Khoảng cách thu nhập giữa thành thị và nông thôn vẫn tồn tại, với mức bình quân lần lượt là 10,1 triệu và 7,3 triệu đồng/tháng. Câu hỏi đặt ra là giải quyết bài toán cung - cầu thế nào để tận dụng nguồn nhân lực vàng cho phát triển kinh tế - xã hội trong kỷ nguyên mới.

Theo PGS-TS Nguyễn Thường Lạng, cần có các chương trình và cơ chế đủ linh hoạt để "hút" nhóm lao động bán thời gian, lao động bị sa thải hoặc chưa có việc làm ổn định quay trở lại thị trường. Trong đó, an sinh xã hội là một trụ đỡ cần thiết, song song với việc tạo thêm việc làm và khuyến khích doanh nghiệp tăng tuyển dụng .

Chuyên gia này đề xuất hình thành một "thị trường giao dịch việc làm trên mạng", kết nối tức thời nhu cầu lao động ngắn hạn và bán thời gian. Ở đó, những người lao động có thể "thừa 3 tiếng", người khác "thiếu 2 tiếng", hoàn toàn có thể bù trừ cho nhau nếu có nền tảng kết nối minh bạch, cập nhật thường xuyên theo khu vực, ngành nghề.

"Tôi nghĩ cần tạo ra sàn giao dịch việc làm linh hoạt, sàn giao dịch việc làm tức thời. Khi có hệ thống kết nối, người này thừa thời gian, người kia thiếu thời gian, có thể bù cho nhau. Quan trọng là phải cập nhật thường xuyên để biết ai thừa, ai thiếu, ai cần; ở khu vực nào, miền Bắc hay miền Trung hay miền Nam", ông nói.

Nhìn xa hơn, PGS-TS Nguyễn Thường Lạng đặt vấn đề: Vì sao doanh nghiệp không tuyển dụng lao động, do tác động của công nghệ, AI hay do làn sóng thất nghiệp và suy giảm nhu cầu? Câu hỏi này cần phải có điều tra cụ thể. Nhưng đây là hồi chuông cảnh báo bởi nếu không sớm có giải pháp, thất nghiệp có thể gia tăng mạnh.

Ở góc độ xã hội, TS Phạm Thị Thúy kiến nghị giải pháp đầu tiên là hướng nghiệp sớm từ bậc THCS. Học sinh cần được tư vấn để hiểu rõ năng lực, sở trường, nhu cầu xã hội, từ đó chọn con đường học tập phù hợp. Đồng thời, phải giúp các em ý thức về sự tự lập, trách nhiệm kiếm sống và giảm sự bao bọc quá mức từ gia đình. TS Thúy cũng đồng tình rằng doanh nghiệp cần chủ động tiếp nhận, đào tạo và sử dụng lao động trẻ, đặc biệt là sinh viên mới ra trường. Nếu doanh nghiệp không đồng hành, người trẻ sẽ tiếp tục bơ vơ trong giai đoạn chuyển tiếp.