Loài cây cho quả ngọt, vỏ dùng làm thuốc nhuộm: Singapore công nhận cây di sản, Hà Nội đưa vào danh mục cấm trồng

Từng được trồng phổ biến ven đường ở Singapore vào thập niên 1970, me keo dần không còn được lựa chọn tại khu dân cư do thường bị sâu ăn lá tấn công.

Vì sao Hà Nội cấm trồng me keo ?

Ngày 12/10/2026, UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định 143/2026/QĐ-UBND về quản lý công viên , cây xanh và mặt nước. Me keo (Pithecellobium dulce) đứng thứ 9 trong danh mục 18 loài cây cấm trồng, với lý do "thân và cành nhánh có nhiều gai". Quy định có hiệu lực từ ngày 22/10/2026.

Theo Cơ quan Quản lý Công viên Quốc gia Singapore (NParks), me keo có tán rậm, cành mang gai nhọn mọc thành cặp ở gốc cuống lá. Đặc điểm này tiềm ẩn nguy cơ gây thương tích khi người đi đường tiếp xúc, nhất là tại những khu vực đông người qua lại.

Me keo thuộc họ Đậu, có nguồn gốc từ Mexico đến Peru. Quả cong thành vòng xoắn, vỏ chuyển đỏ hoặc nâu khi chín rồi tách ra, để lộ những hạt đen bóng. Lớp thịt màu trắng hoặc hồng nhạt bao quanh một phần hạt có vị ngọt và ăn được. Từ "dulce" trong tên khoa học cũng mang nghĩa là "ngọt".

Singapore có 6 cây di sản, một cây chu vi thân 8,5m

Theo danh bạ cây di sản Singapore, 6 cá thể me keo đã được ghi danh, gồm 4 cây tại công viên Fort Canning , một cây trên đường Linden Drive và một cây tại khu công viên , sân chơi Marine Parade Road. Bốn cây được công nhận từ năm 2001. Hai cây còn lại lần lượt được ghi danh năm 2008 và 2016.

Cây mang mã HT 2001-04 tại Fort Canning cao 20,9m, có chu vi thân 8,5m khi đo cách mặt đất 1,3m. Theo hồ sơ NParks, năm 2001 chu vi thân cây là 7,4m. Cả kích thước và thời gian tồn tại đều là những dữ kiện đáng chú ý về cá thể này.

NParks cho biết me keo từng được trồng phổ biến ven đường ở Singapore trong thập niên 1970. Do thường bị sâu ăn lá tấn công, cây dần không còn được lựa chọn tại khu nhà ở và đường phố. Trong khi đó, những cây lâu năm có giá trị vẫn được giữ lại.

Vỏ nhuộm vàng lưới đánh cá, hạt có dầu làm xà phòng

Theo cơ sở dữ liệu Agroforestree của World Agroforestry, vỏ me keo chứa khoảng 25% tannin, hợp chất dùng trong thuộc da. Vỏ còn được sử dụng để nhuộm lưới đánh cá màu vàng. Đây là công dụng ít người biết của một loài cây quen thuộc với nhiều vùng nhiệt đới.

Theo World Agroforestry, hạt me keo chứa khoảng 20% dầu màu xanh lục. Sau khi tinh chế và tẩy màu, loại dầu này có thể dùng để sản xuất xà phòng. Ngoài ra, dầu còn có thể được sử dụng trong chế biến thực phẩm nếu đáp ứng các yêu cầu về xử lý và an toàn.

Không chỉ vỏ và hạt, quả me keo còn gắn với đời sống của người dân ở nhiều vùng quê Việt Nam. Tại miền Tây, loài cây này thường được gọi là me nước. Theo Báo An Giang, cây chủ yếu mọc hoang ven bờ kênh, trên các con đê, đôi khi được trồng để chắn gió, giữ đất. Vào mùa nắng, những chùm quả xanh đỏ, có vị ngọt bùi xen chút chát nhẹ là món ăn vặt gắn với tuổi thơ của nhiều người dân vùng sông nước.

Tại Mexico, Cuba và Thái Lan, quả me keo còn được thu hoạch để bán ở các quầy ven đường. Theo World Agroforestry, phần thịt quả có thể ăn tươi hoặc chế biến thành đồ uống. Đây là một trong những giá trị thực phẩm của loài cây bên cạnh các ứng dụng từ vỏ và hạt.

Lá và quả được sử dụng làm thức ăn chăn nuôi tại một số nước, trong khi hoa cung cấp nguồn mật cho ong. Cây chịu hạn, sinh trưởng trên đất nghèo dinh dưỡng. Khi được cắt tỉa thường xuyên, me keo có thể tạo thành hàng rào tự nhiên, giúp ngăn trâu, bò đi vào vườn và chắn gió.

Gỗ me keo được dùng làm cọc, vật liệu xây dựng đơn giản, trống và que diêm ở một số quốc gia. World Agroforestry mô tả loại gỗ này tương đối chắc, dễ cưa xẻ và làm nhẵn. Khi đốt, gỗ tạo nhiều khói nên chất lượng làm nhiên liệu không cao.

Tại công viên Fort Canning , lớp thịt quả thu hút chim đến ăn và giúp phát tán hạt. NParks còn ghi nhận me keo là cây chủ của một số loài bướm. Những mối liên hệ này tạo thêm giá trị sinh thái cho các cây trưởng thành được bảo tồn.

Cây me keo đã trồng có phải chặt bỏ ngay?

Theo khoản 1 Điều 7 của Quyết định 143/2026/QĐ-UBND, việc trồng các loài thuộc danh mục cây cấm trồng tại Phụ lục 03 là hành vi bị cấm. Điểm a khoản 4 Điều 26 cũng quy định tổ chức, hộ gia đình và cá nhân không được trồng những loài này trong phạm vi đất thuộc quyền quản lý, sử dụng. Như vậy, quy định áp dụng cả với việc trồng cây trong khuôn viên nhà ở, không chỉ tại đường phố hay công viên .

Tuy nhiên, đối với cây đã trồng trước khi quy định có hiệu lực, văn bản không yêu cầu tất cả hộ gia đình phải chặt bỏ ngay. Theo điểm c khoản 3 Điều 10 của Quyết định 143/2026/QĐ-UBND, đối với cây thuộc danh mục cấm đã được trồng tại đô thị và khu dân cư nông thôn, cơ quan, đơn vị được phân công quản lý có trách nhiệm lập kế hoạch từng bước loại bỏ, trồng thay thế. Văn bản không yêu cầu chặt bỏ đồng loạt ngay khi quy định có hiệu lực.