Metro TP.HCM vào guồng 'nước rút'

Phát lệnh "hỏa tốc" đồng loạt các dự án

UBND TP.HCM vừa có văn bản chỉ đạo các sở, ngành và đơn vị liên quan khẩn trương đẩy nhanh tiến độ triển khai loạt dự án kết nối với sân bay Long Thành, trong đó có các dự án đường sắt đô thị. Cụ thể, Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Văn Được yêu cầu các đơn vị liên quan khẩn trương hoàn tất các thủ tục còn chậm trên tuyến metro số 2 (đoạn Bến Thành - Thủ Thiêm), như: thành lập hội đồng thẩm định; tổ thẩm định lựa chọn nhà thầu; lựa chọn tư vấn thẩm tra báo cáo nghiên cứu khả thi; xác định phương án tuyến và quỹ đất thanh toán hợp đồng BT.

Ảnh: MAUR

UBND TP.HCM đã giao Công ty CP Đầu tư địa ốc Đại Quang Minh (thành viên Tập đoàn Trường Hải) tổ chức lập báo cáo nghiên cứu khả thi theo hình thức đối tác công tư (PPP), hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT) với dự án này. Các sở, ngành đang được giao đẩy nhanh thủ tục để khởi công dự án vào tháng 4, hoàn thành trước năm 2030. Đặc biệt, TP nhấn mạnh nếu tiếp tục chậm trễ, người đứng đầu các đơn vị sẽ phải chịu trách nhiệm trước Chủ tịch UBND TP.

Trước đó, Công ty CP Đầu tư địa ốc Đại Quang Minh cũng đã được duyệt giao nghiên cứu tuyến đường sắt Thủ Thiêm - Long Thành. UBND TP.HCM yêu cầu phía doanh nghiệp trong thời hạn 4 tháng phải hoàn thành Báo cáo nghiên cứu khả thi dự án kèm theo hồ sơ năng lực và dự thảo hợp đồng nghiên cứu.

Hạn chót cho các tuyến metro trên "gắt" như vậy là bởi chỉ còn 3 tháng nữa, cửa ngõ hàng không lớn nhất nước sẽ chính thức đón khách thương mại. Nếu không nhanh chóng nối metro , mạng lưới đường bộ hiện hữu kết nối từ TP.HCM tới Long Thành được dự báo sẽ sớm quá tải, không thể đảm bảo hiệu quả khai thác cho siêu sân bay.

Sau khi nối xong trục Bến Thành - Thủ Thiêm - Long Thành, hành khách có thể đi từ điểm đầu tại ga Thủ Thiêm đến thẳng điểm cuối tại ga sân bay Long Thành trên tổng chiều dài khoảng 40 km, thời gian di chuyển khoảng 45 - 50 phút. Người dân từ khu vực Q.1 cũ cũng có thể sử dụng tuyến metro số 2 chuyển tiếp từ Bến Thành sang "phễu" trung chuyển Thủ Thiêm rồi chuyển tàu để tới ga Long Thành.

TP.HCM đặt mục tiêu khởi công trục kết nối chiến lược này trước ngày 30.6, tạo ra hành lang vận tải hiện đại giúp người dân di chuyển từ trung tâm TP.HCM đến sảnh nhà ga Long Thành chỉ trong chưa đầy 40 phút, thay vì phải chịu cảnh ùn tắc hàng giờ trên các tuyến cao tốc quá tải.

Cũng trong cụm dự án kết nối từ TP.HCM tới sân bay Long Thành, Chính phủ đã có văn bản yêu cầu triển khai tuyến đường sắt đô thị kéo dài từ metro Bến Thành - Suối Tiên đến trung tâm hành chính mới của Đồng Nai và sân bay quốc tế Long Thành theo lệnh khẩn cấp. Đây là cơ hội lớn để khoảng 40 km metro này có thể về đích đúng hẹn.

Như vậy, nếu tất cả cùng thực hiện đồng loạt với tinh thần hỏa tốc, sớm nhất tới năm 2029, người dân TP.HCM có thể đi metro tới sân bay Long Thành.

Ảnh: V.G

Ở phía đông nam, khu vực Cần Giờ cũng đang trong tình hình cấp thiết không kém. Dự án Khu đô thị du lịch lấn biển Cần Giờ (Vinhomes Green Paradise) hiện đã đạt tốc độ triển khai "khủng" với công tác san lấp giai đoạn 1 hoàn thành tới 80%. Hình hài của một "thiên đường nghỉ dưỡng" quốc tế với Nhà hát Sóng Xanh và hệ thống đê kè chống sóng dài hơn 50 km đang dần hiện rõ. Tuy nhiên, tốc độ lấn biển càng nhanh bao nhiêu thì nỗi lo về giao thông lại lớn bấy nhiêu. Nếu không có tuyến metro Bến Thành - Cần Giờ để kéo gần khoảng cách từ trung tâm về "ốc đảo xanh" xuống còn 20 phút, thì dù siêu đô thị 10 tỉ USD có hoành tráng đến đâu cũng khó lòng thu hút được dòng khách du lịch và cư dân như kỳ vọng.

Do đó, UBND TP.HCM đã chốt mốc thời gian bàn giao mặt bằng cho tuyến đường sắt này phải hoàn tất trước quý 4, đồng thời yêu cầu các sở chuyên môn dứt điểm việc di dời hạ tầng kỹ thuật để đảm bảo đưa dự án vào vận hành đúng năm 2028. Đây được xem là chìa khóa sống còn để khai mở "kho báu" Cần Giờ, biến nơi đây thành đô thị biển xanh bền vững thay vì một "ốc đảo" lộng lẫy nhưng bị cô lập.

Cuộc cách mạng giao thông đang chờ metro

Không chỉ các dự án kết nối vành đai ngoài, giao thông khu vực nội đô cũng đang nóng lòng chờ nối hoàn thiện mạng lưới đường sắt đô thị. Trước tình hình giá xăng dầu biến động mạnh hiện nay, lượng hành khách sử dụng metro số 1 đã tăng vọt lên mức 340.000 lượt mỗi ngày. Người dân TP.HCM đang thực sự "khát" giao thông công cộng để né chi phí đắt đỏ của xe cá nhân và sự ngột ngạt của khói bụi. Bối cảnh này đưa xe buýt, metro đứng trước thời cơ chưa từng có để thực hiện cuộc cách mạng giao thông xanh.

Ảnh: Nhật Thịnh

Mới nhất, Chủ tịch UBND TP.HCM đã giao Ban Quản lý đường sắt đô thị TP.HCM (MAUR) đẩy nhanh tiến độ thi công tuyến metro số 2 (đoạn Bến Thành - Tham Lương) đảm bảo hoàn thành và đưa vào khai thác trong năm 2030. Nếu chậm trễ, người đứng đầu các đơn vị thực hiện dự án sẽ phải chịu trách nhiệm trước lãnh đạo TP. Trên công trường dự án, không khí thi công cũng đang vô cùng khẩn trương ngay từ những ngày đầu năm. Các đơn vị thi công đã huy động nhân lực, máy móc, thiết bị, khẩn trương triển khai các hạng mục theo đúng kế hoạch đề ra. Công tác rào chắn, tổ chức mặt bằng, khảo sát kỹ thuật và chuẩn bị thi công được thực hiện đồng loạt, bài bản, bảo đảm tiến độ và yêu cầu kỹ thuật.

Trong định hướng phát triển đường sắt đô thị TP.HCM, tuyến metro số 2 được định vị là trục xuyên tâm quan trọng, kết nối trung tâm TP với khu vực tây bắc, đồng thời đáp ứng nhu cầu vận tải hành khách công cộng rất lớn trên hành lang Đông - Tây, dọc theo trục Bến Thành - Cách Mạng Tháng Tám - Trường Chinh - Tham Lương. Theo tính toán của MAUR, giai đoạn đầu mới khai thác, tuyến số 2 có thể chuyên chở 140.000 lượt hành khách/ngày, gấp gần 3 lần lượng khách đang sử dụng tuyến số 1 hiện nay.

Sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa-Vũng Tàu, tổng mạng lưới metro của TP.HCM được quy hoạch gần 1.000 km, chạy xuyên tâm, nội thị, kết nối tới các cảng biển, các khu công nghiệp tại 2 trung tâm hành chính mới.

Theo ông Nguyễn Quốc Hiển, Phó trưởng ban MAUR, mạng lưới metro trong tương lai của TP.HCM sẽ tương tự Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore…, phủ dày đặc mọi ngõ ngách, đảm bảo người dân đi từ 800 m - 1 km (khoảng 10 phút đi bộ) sẽ tới ga; đồng thời nối dài từ TP.HCM đến Đồng Nai, Tây Ninh… để tạo kết nối thông suốt tới các khu đô thị vệ tinh. Các tuyến metro được điều chỉnh kéo dài cũng sẽ được tích hợp với mạng lưới đường sắt quốc gia, nối tới các "hub", điểm đầu mối giao thông chính như sân bay Long Thành, ga đầu mối Tân Kiên của tuyến đường sắt cao tốc TP.HCM - Cần Thơ, khu đô thị lấn biển Cần Giờ, sân bay Tân Sơn Nhất ...

Ông Nguyễn Quốc Hiển cũng bày tỏ nhiều kỳ vọng vào sự phát triển của mạng lưới metro trong kỷ nguyên mới của dân tộc. Bởi hệ thống đường sắt vừa là động mạch, vừa là khung sườn cho phát triển đô thị. Việc xây dựng các tuyến metro , các tuyến LRT (đường sắt nhẹ) là giải pháp căn cơ và duy nhất để giải quyết một cách bền vững giao thông đô thị. Thực tế cho thấy, tại các đô thị giàu có và thịnh vượng trên thế giới, người dân chủ yếu đi lại bằng giao thông công cộng. Việc này không chỉ nhằm mục tiêu giảm ùn tắc mà còn là lời giải để giải quyết bài toán ô nhiễm môi trường và nâng cao an toàn giao thông cho các đô thị.

"Từ 6 năm trước, tôi đã nhấn mạnh lời giải duy nhất cho giao thông TP.HCM là metro , bây giờ vẫn đúng như vậy và sẽ vẫn đúng thế. Đường sắt đô thị chính là "phép màu" vẽ những nét bứt phá cho bức tranh giao thông công cộng TP.HCM. Ở tất cả các TP giàu có và thịnh vượng trên thế giới, người dân chủ yếu đi lại bằng giao thông công cộng. Bốn "con rồng châu Á" đều có hệ thống đường sắt phát triển và sự trỗi dậy của các nơi này thường trùng hợp với giai đoạn phát triển đường sắt đô thị. VN đang bước vào thập niên của đường sắt và đây là con đường buộc phải tiến tới", ông Nguyễn Quốc Hiển nhấn mạnh.

Chiến lược chủ chốt cho siêu đô thị bền vững

Chưa bao giờ hàng loạt tuyến metro tỉ USD được kích hoạt cùng lúc với tốc độ, quy mô và mức độ đồng bộ như hiện nay. TP.HCM đang hạ quyết tâm vận dụng cơ chế đặc thù, tập trung tối đa các cơ chế hiện có, tận dụng thời cơ vàng để cơ bản sẽ hoàn thành 6 tuyến metro kết nối trong vòng 4 năm tới.

Phó chủ tịch UBND TP.HCM Bùi Xuân Cường khẳng định: TP.HCM đang ở thời điểm bản lề của quá trình phát triển, khi không gian đã mở rộng lên hơn 6.700 km², dân số khoảng 14 triệu người. Với tầm vóc mới, TP.HCM xác định mục tiêu trở thành siêu đô thị tầm khu vực, đóng vai trò then chốt trong mạng lưới kinh tế và sáng tạo. Trong đó, mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) gắn với mạng lưới metro sẽ là chiến lược chủ chốt để xây dựng một siêu đô thị kết nối, thông minh, bền vững.

Chính vì thế, rút kinh nghiệm từ tuyến metro số 1, ngay trước thềm khởi công tuyến metro số 2, ông Bùi Xuân Cường đã ký ban hành kế hoạch khai thác các khu vực TOD dọc tuyến đoạn Bến Thành - Tham Lương. Phạm vi nghiên cứu mô hình TOD là khu vực xung quanh 12 nhà ga của dự án. Trong đó, TP.HCM ưu tiên nghiên cứu quy hoạch TOD thí điểm tại 4 vị trí, gồm: Depot Tham Lương, ga Phạm Văn Bạch, ga Tân Bình, ga Bảy Hiền, ga Bến Thành. Các khu vực còn lại sẽ được triển khai sau.

Thực tế, việc đưa vào vận hành tuyến metro số 1 đã đẩy giá nhà chung cư xung quanh các nhà ga metro lên 20%. Diện tích đô thị xung quanh các nhà ga luôn được xem là "đất vàng, đất kim cương". Đây được coi là một trong những nguồn lực chính để phát triển mạng lưới đường sắt đô thị trong tương lai.

Hình thức phát triển đô thị hay chỉnh trang đô thị theo định hướng TOD kết hợp khai thác quỹ đất đã được áp dụng rất thành công ở nhiều nơi trên thế giới từ rất nhiều năm nay, đặc biệt là ở Nhật Bản, Singapore, Hồng Kông và các TP phía đông nam của Trung Quốc như Quảng Châu, Thâm Quyến.

Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, chuyên gia quy hoạch đô thị, phân tích: TP.HCM hiện đã được T.Ư cho phép áp dụng nhiều cơ chế để phát triển TOD. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là phải quy hoạch tích hợp ngay từ đầu. Một trong những điểm yếu của các dự án metro trước đây là phát triển rời rạc: Metro do ngành giao thông triển khai, trong khi các ngành đô thị, kiến trúc và đất đai lại tham gia sau, khiến hệ sinh thái quanh ga thiếu đồng bộ.

"TOD đòi hỏi giao thông - đất đai - quy hoạch - xây dựng - thương mại - dịch vụ phải được thiết kế từ cùng một bản vẽ, ngay từ thời điểm bắt đầu. Vì thế, các tuyến tiếp theo cũng phải được quy hoạch ngay từ đầu", ông Sơn nhấn mạnh.

Xa hơn, kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn cho rằng TP.HCM đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh sang mô hình đô thị đa cực - đa trung tâm. Vì vậy, TOD không nên chỉ bó hẹp trong nội đô mà cần phát triển thành mạng lưới TOD liên vùng, kết nối các khu vực Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa-Vũng Tàu và Cần Giờ.

Khi các tuyến metro liên vùng được quy hoạch theo TOD, mỗi nhà ga sẽ trở thành một cực phát triển mới, góp phần giãn dân, giảm áp lực cho nội đô và mở ra các hành lang kinh tế về công nghiệp, logistics, cảng biển và đô thị biển - du lịch sinh thái.

"TOD được triển khai theo mô hình đúng nghĩa không chỉ thay đổi cách người dân di chuyển, mà còn thay đổi cách họ sống, làm việc và lựa chọn nơi ở, qua đó giảm áp lực cho nội đô TP.HCM vốn đã quá tải suốt nhiều năm", kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn nhấn mạnh.