Theo Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 quốc gia), từ 2014 - 2025, có 79.459 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng bị phát hiện, bắt giữ; thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá điếu các loại, hơn 388 tấn lá thuốc lá và hơn 2 triệu đơn vị thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
Các đối tượng buôn lậu thuốc lá ngày càng manh động, tinh vi hơn
ẢNH: CỤC HẢI QUAN
Tại tọa đàm "Phòng, chống thuốc lá lậu - thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới" do Báo Công an nhân dân tổ chức sáng 22.4, tại Hà Nội, ông Đặng Văn Dũng, Phó chánh văn phòng thường trực Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, đánh giá, trong buôn lậu thuốc lá, đối tượng vi phạm ngày càng manh động, tinh vi hơn; hoạt động trên không gian mạng nổi lên mạnh hơn.
Trong khi đó, thể chế và các quy định pháp luật xử lý hành vi buôn lậu, vận chuyển, mua bán trái phép thuốc lá chưa đầy đủ, đồng bộ.
Ban Chỉ đạo 389 quốc gia đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng dự thảo Chỉ thị mới thay thế Chỉ thị 30/CT-TTg về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, dự kiến trình Thủ tướng trong tháng 5.
Trong đó có nội dung quan trọng là tăng mạnh chế tài xử lý vi phạm, nhất là với các hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu, đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu chính quyền cấp xã, phường, đặc khu với công tác chống buôn lậu trên địa bàn.
Dẫn số liệu Bộ Tài chính, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam, cho biết, thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 - 6.000 tỉ đồng mỗi năm, xu hướng này còn gia tăng.
Mức xử phạt hiện nay đối với buôn bán thuốc lá lậu chỉ từ 1 - 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp, chưa đủ sức răn đe.
Bà Hải kiến nghị, cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98 năm 2020 và ban hành mức xử phạt cao hơn. Trong đó, mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần hiện tại.
"Chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1.1.2027", bà Hải nhấn mạnh.
Cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang hình sự
Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật của Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), phân tích, tại Việt Nam, thuốc lá lậu được xếp vào nhóm hàng cấm. Pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế xử phạt kép, gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự.
Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật của Ban Pháp chế (VCCI), phát biểu tại tọa đàm
ẢNH: ĐT
Tuy vậy, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện chỉ từ 1 - 3 triệu đồng; trong khi ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật.
Mức phạt hiện hành của Việt Nam còn thấp nếu so với một số nước trong khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một loại chi phí vận hành của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.
Bà Thủy cũng đề xuất sửa đổi Nghị định 98 theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn, trên nguyên tắc số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng.
Cạnh đó, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay.
Ngoài tăng mức xử phạt, theo ông Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công, Trường đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), cần tăng hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện và xử lý là có thật, thường xuyên và liên tục.