Việt Nam, tầm vóc cường quốc mới của khu vực

Ứng cử viên nặng ký cho danh hiệu "con hổ châu Á " tiếp theo

Mới đây, ngày 18.5, trang Egde Malaysia nhận định VN đang đáp ứng đầy đủ các tiêu chí quan trọng của mô hình "Con hổ châu Á" cổ điển: tỷ lệ tiết kiệm nội địa cao, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và công nghiệp hóa hướng về xuất khẩu. Một chuyển biến quan trọng là cơ cấu xuất khẩu đã thay đổi rõ rệt, tỷ trọng hàng chế tạo và công nghệ cao tăng nhanh. VN hiện trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu với sự hiện diện của nhiều tập đoàn công nghệ lớn. Đáng chú ý, vai trò khu vực tư nhân trong nước đang tăng lên nhanh chóng. Điều này cho thấy mô hình tăng trưởng của VN đang chuyển dần từ "Nhà nước dẫn dắt trực tiếp" sang "Nhà nước kiến tạo phát triển", tập trung đầu tư hạ tầng để thúc đẩy sản xuất.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Trang tin này cũng nêu rằng một trong những nền tảng giúp VN duy trì tốc độ tăng trưởng cao là lợi thế nhân khẩu học với lực lượng lao động trẻ, dồi dào và ngày càng có chất lượng cao hơn. Một điểm được đánh giá cao là việc VN duy trì kỷ luật tài khóa khá chặt chẽ trong nhiều năm qua. Nợ công còn 32,9% năm 2024, được xem là mức tương đối an toàn so với nền kinh tế mới nổi.

Trước đó vào đầu năm nay, trang The McGill International Review (MIR) của Canada cũng có bài nhận định rằng VN dù vẫn đối mặt với nhiều thách thức nội tại đã đạt được tốc độ tăng trưởng đáng chú ý và đang nổi lên như một ứng cử viên nặng ký cho danh hiệu "Con hổ châu Á" trong giai đoạn phát triển mới. Mô hình phát triển của VN hiện nay được định hình bởi hai trụ cột quan trọng. Một là vai trò sở hữu và kiểm soát của nhà nước trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế. Hai là đường lối đối ngoại linh hoạt, cho phép VN duy trì thế cân bằng chiến lược trong quan hệ với cả Trung Quốc và Mỹ - hai cường quốc có ảnh hưởng sâu rộng đến khu vực. Đặc biệt, tốc độ tăng trưởng kinh tế của VN trong nhiều năm liên tiếp đã tiệm cận mức 7 - 10%/năm, ngưỡng tăng trưởng từng làm nên tên tuổi của các "con hổ châu Á " trong giai đoạn đỉnh cao công nghiệp hóa…

PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách ĐHQG-HCM, Trường ĐH Kinh tế - Luật, nhận định: bên cạnh những yếu tố mà báo chí nước ngoài thường nhắc đến thì có 2 yếu tố quan trọng khác khiến VN có thể tiến tới trở thành "con hổ châu Á ", đó là chất lượng thể chế và chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Hiện nay, chất lượng điều hành và thể chế ở VN đang có sự chuyển động mạnh theo hướng kiến tạo phát triển. Điểm đáng chú ý là VN không còn chỉ tập trung vào tăng trưởng ngắn hạn mà đang tái cấu trúc bộ máy và mô hình quản trị để tạo ra dư địa lớn cho sự phát triển dài hạn. VN đang bước vào một giai đoạn cải cách thể chế và tổ chức không gian phát triển có quy mô rất lớn trong nhiều năm trở lại đây, trong đó nổi bật là tinh gọn bộ máy, sắp xếp lại đơn vị hành chính và hình thành các cực tăng trưởng có quy mô lớn hơn.

Ảnh: Thùy Linh

Đồng thời, từ cuối năm 2024 đến nay, Bộ Chính trị đã thông qua các nghị quyết về khoa học, công nghệ (KH-CN), hội nhập quốc tế, cải cách pháp luật, phát triển kinh tế tư nhân, năng lượng, giáo dục và y tế. Điểm chung của các nghị quyết này là chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển đã thể hiện tầm nhìn dài hạn và tư duy phát triển hệ thống. VN cũng đang chuyển đổi mạnh mẽ mô hình tăng trưởng từ dựa vào vốn và lao động giá rẻ sang dựa chủ yếu vào KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây là yếu tố quyết định để VN vượt qua "bẫy thu nhập trung bình".

Ông Đỗ Phú Trần Tình nhấn mạnh: VN hiện nay định hướng không chỉ là công xưởng gia công, mà đang đầu tư mạnh vào các ngành công nghệ cao như bán dẫn, AI, công nghệ sinh học, năng lượng tái tạo, kinh tế số… Đồng thời, cả nước đang triển khai hàng loạt siêu dự án hạ tầng như tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam trị giá khoảng 67 tỉ USD và chương trình phát triển năng lượng hạt nhân để bảo đảm an ninh năng lượng cho giai đoạn phát triển mới. Đây chính là dấu hiệu đặc trưng của một nền kinh tế đang tiến tới mô hình "con hổ châu Á ".

Từ "công xưởng gia công" tới "thỏi nam châm" bán dẫn

Nhìn lại lịch sử kinh tế hơn hai thập niên trước, VN thường xuất hiện trên các mặt báo tài chính quốc tế với định danh khiêm tốn: một quốc gia hưởng lợi từ "cổ tức dân số", một điểm đến lý tưởng cho các ngành thâm dụng lao động nhờ giá nhân công rẻ. Những nhận định cũ giai đoạn trước thường xoáy sâu vào các lĩnh vực dệt may, da giày hay lắp ráp đơn giản. Khi đó, thế giới nhìn nhận VN như một "trạm dừng chân" tạm thời cho các dây chuyền sản xuất cần tối ưu chi phí. Thế nhưng giờ đây cục diện đã thay đổi.

ẢNH: Nguyễn Tú

Trong bài báo đăng ngày 13.5, tờ Nikkei Asia (Nhật Bản) phản ánh, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu về nhân lực công nghệ ngày càng gia tăng, Tập đoàn bán dẫn Qualcomm (Mỹ) đang đẩy mạnh mở rộng hoạt động nghiên cứu và phát triển tại VN, coi đây là mắt xích quan trọng trong chiến lược xây dựng trung tâm kỹ thuật toàn cầu. Điều này cho thấy VN giữ vai trò ngày càng quan trọng trong chiến lược phát triển toàn cầu của tập đoàn này.

Tương tự, trang The Interpreter (Úc) ngày 15.5 cũng cho rằng VN hy vọng trở thành trung tâm bán dẫn toàn cầu, thu hút sự quan tâm rộng rãi từ các chính phủ và các nhà lãnh đạo công nghệ. VN coi đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là chìa khóa vàng để mở ra giai đoạn phát triển mới. Điều làm nên sự khác biệt của VN so với các cường quốc tầm trung khác là chiến lược ngành bán dẫn được định hướng theo các mục tiêu rõ ràng, đồng bộ nhằm củng cố các yếu tố khác nhau của hệ sinh thái chip phức tạp.

Trên thực tế, lĩnh vực bán dẫn của VN đã có những chuyển động mạnh mẽ. Không chỉ là sự tham gia của hàng loạt "ông lớn" FDI như Intel, Samsung , Qualcomm ... mà mới nhất vào đầu năm nay, hai tập đoàn công nghệ lớn của VN là Viettel và FPT đồng loạt kích hoạt các dự án tỉ USD. Việc Viettel khởi công nhà máy chế tạo chip tại Hòa Lạc (Hà Nội) và FPT vận hành nhà máy kiểm thử, đóng gói tại Bắc Ninh không đơn thuần mở rộng quy mô sản xuất vật lý, mà được xem như hai mảnh ghép tạo nên hệ sinh thái khép kín đầu tiên của người Việt: Viettel dấn thân vào khâu chế tạo phôi chip phức tạp, còn FPT đảm nhận khâu hoàn thiện sản phẩm cuối cùng.

ẢNH: PHẠM HÙNG

Như vậy với việc xây dựng nhà máy chế tạo chip bán dẫn tại Hòa Lạc được kỳ vọng sẽ "khép kín" toàn bộ quy trình sản xuất chip ngay tại VN, bởi trước đó vẫn còn công đoạn chế tạo chip là khâu phức tạp và then chốt nhất vẫn chưa thể thực hiện trong nước. Ngoài ra, vấn đề đất hiếm - nguyên liệu chiến lược về sản xuất chất bán dẫn - mà theo số liệu của Cơ quan Khảo sát địa chất của Mỹ trước đó, VN hiện đứng thứ 2 thế giới về trữ lượng và tài nguyên đất hiếm với khoảng 22 triệu tấn, chỉ sau Trung Quốc (44 triệu tấn).

Đặc biệt, VN cũng là quốc gia duy nhất ngoài Trung Quốc có chuỗi cung ứng nam châm đất hiếm tích hợp theo chiều dọc và đã thu hút sự quan tâm từ các công ty trong nhiều lĩnh vực…Như vậy có thể thấy rằng nhiều yếu tố cộng hưởng khiến cho cơ hội phát triển ngành bán dẫn của VN vươn lên mạnh mẽ.

Theo PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, để thúc đẩy và tạo ra sự khác khác biệt trong lĩnh vực KH-CN nói chung và bán dẫn nói riêng thì cần vượt ra khỏi tư duy "thu hút đầu tư" đơn thuần để chuyển sang tư duy "xây dựng năng lực công nghệ quốc gia". Đây được xem là một vấn đề cốt lõi. Đầu tiên là cần xây dựng chiến lược nhân lực bán dẫn quốc gia. Không chỉ đào tạo kỹ sư số lượng lớn, mà phải phân tầng theo các nhóm: kỹ sư thiết kế vi mạch, kỹ sư vật liệu, kỹ sư đóng gói - kiểm thử, chuyên gia AI phần cứng, chuyên gia tự động hóa, chuyên gia sở hữu trí tuệ và quản trị chuỗi cung ứng bán dẫn.

Tiếp theo, cần chọn đúng phân khúc chiến lược, như trước mắt nên tập trung vào thiết kế chip, đóng gói - kiểm thử, vi mạch cho thiết bị thông minh, AI, ô tô điện, năng lượng và các ứng dụng công nghiệp. Song song cần phát triển doanh nghiệp công nghệ nội địa; xây dựng hệ sinh thái đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp và cần hoàn thiện thể chế cho đổi mới sáng tạo.

"Bán dẫn không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà còn liên quan đến sở hữu trí tuệ, thuế, đất đai, nhập khẩu thiết bị, tiêu chuẩn kỹ thuật, an ninh dữ liệu, hợp tác quốc tế và thị trường vốn. Nếu thể chế cải cách không đủ nhanh, VN sẽ khó nắm bắt cơ hội", PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình chia sẻ thêm.

Nhiều cơ hội bứt phá

Nói về cuộc chuyển mình ấn tượng về hình ảnh của VN trên trường quốc tế, chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng (Trường ĐH Kinh tế - Tài chính TP.HCM) nhìn nhận: VN hiện nay không còn chỉ tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu ở tầng thấp như dệt may hay gia công đơn giản, mà đã trở thành mắt xích chiến lược trong chuỗi điện tử và công nghệ. FDI cũng đang thay đổi về chất: trước đây vốn ngoại chủ yếu tập trung vào dệt may hoặc bất động sản, còn hiện nay các tập đoàn như Samsung , Apple, LG, Foxconn, Amkor, Nvidia hay Intel đều đã mở rộng hiện diện tại VN. Samsung hiện xuất khẩu từ VN khoảng 50 - 60 tỉ USD/năm, tương đương gần 15% tổng kim ngạch xuất khẩu quốc gia. Apple cũng đang đẩy mạnh dịch chuyển chuỗi cung ứng AirPods, iPad, MacBook sang VN; Amkor đầu tư tổ hợp bán dẫn hơn 1,6 tỉ USD ở Bắc Ninh.

Cũng theo vị chuyên gia này, VN đang có đột phá mạnh ở 3 lĩnh vực: thứ nhất là điện tử và bán dẫn khi xuất khẩu nhóm máy vi tính, điện tử và linh kiện đã vượt 70 tỉ USD/năm. Thứ hai là năng lượng xanh và xe điện, với VinFast đang mở rộng sang Mỹ, Ấn Độ, Indonesia và kéo theo hệ sinh thái pin, linh kiện, trạm sạc phát triển nhanh. Thứ ba là kinh tế số khi quy mô kinh tế số VN đã vượt 30 tỉ USD và thuộc nhóm tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á.

Điều quan trọng là chúng ta đang hưởng lợi từ xu hướng "Trung Quốc + 1", tức các tập đoàn toàn cầu muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc. Nhờ vị trí địa lý, chi phí cạnh tranh, độ mở thương mại cao và mạng lưới hiệp định thương mại tự do (FTA) rộng, VN đang dần chuyển từ vai trò "công xưởng chi phí thấp" sang trung tâm sản xuất - logistics - công nghệ mới.

Tuy nhiên, để thực sự trở thành "con hổ châu Á ", ông Trần Anh Tùng khuyến nghị VN vẫn cần phải cố gắng để thu hẹp khoảng cách. Điểm yếu hiện nay là giá trị gia tăng nội địa còn thấp. Dù xuất khẩu điện tử rất lớn nhưng phần linh kiện lõi, chip, công nghệ nền và sở hữu trí tuệ vẫn nằm chủ yếu trong tay doanh nghiệp nước ngoài. Nghĩa là, chúng ta đang mạnh về "quy mô sản xuất" nhưng chưa mạnh tương xứng về "năng lực công nghệ". Giai đoạn tới, VN phải chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ sang năng suất cao và công nghệ cao. Muốn vậy, cần tập trung phát triển công nghiệp hỗ trợ nội địa để tăng tỷ lệ nội địa hóa; đồng thời đầu tư mạnh vào nhân lực công nghệ, AI, bán dẫn và quan trọng nhất cải cách thể chế để giảm chi phí logistics, thủ tục, vốn.