Điện tăng bao nhiêu nếu phân bổ lỗ vào giá?

Gánh 45.000 tỉ, giá điện chỉ tăng tối đa 5%?

Tại dự thảo mới nhất của nghị định sửa đổi Nghị định 72/2025 về cơ chế, thời gian điều chỉnh giá bán lẻ điện, Bộ Công thương đề xuất bổ sung quy định cho phép Tập đoàn Điện lực VN (EVN) được tính các khoản chi phí khác chưa được hạch toán đầy đủ trước đây vào giá bán lẻ điện bình quân.

Bộ Công thương khẳng định nếu phân bổ khoản lỗ trên vào giá điện thì mức ảnh hưởng trong điều chỉnh giá điện tương đối nhỏ, chỉ từ 2 - 5%. Nếu điều chỉnh tăng giá điện bình quân 3% vào tháng 10 năm nay, chỉ khiến CPI năm 2025 tăng 0,03%. Tuy vậy, trao đổi với Thanh Niên, nhiều chuyên gia vẫn tỏ ra băn khoăn và lưu ý con số gần 45.000 tỉ đồng để "bổ" vào giá bán lẻ điện là không nhỏ, cần hết sức thận trọng...

Chuyên gia kinh tế, PGS-TS Ngô Trí Long cho rằng nếu áp dụng phương án 1, tức cho phép đưa mọi chi phí chưa hạch toán vào giá điện cả trong tương lai có thể khiến doanh nghiệp (DN) điện lực giảm động lực kiểm soát chi phí. Chẳng hạn như động lực đổi mới công nghệ, tiết kiệm điện năng, bởi nếu phát sinh có thể được bù đắp qua giá bán lẻ. Phương án 2 thì có tính tạm thời, chỉ xử lý tình huống đặc thù giai đoạn 2022 - 2023, đồng thời có cơ chế giảm trừ lợi nhuận hoạt động khác. "Theo tôi, phương án 2 mang tính cân bằng hơn, vừa giải quyết khó khăn trước mắt, vừa duy trì kỷ luật thị trường trong dài hạn. Theo tôi, phương án có giới hạn giai đoạn xử lý chi phí trong năm 2022 - 2023 thì hợp lý hơn. Cần lưu ý là phải có báo cáo tách bạch chi phí hợp lý - bất hợp lý và chỉ chi phí khách quan, hợp lệ mới được tính vào giá điện", chuyên gia Ngô Trí Long nhấn mạnh.

ẢNH: H.H

Trước đó, trong phần góp ý cho đề xuất bổ lỗ vào giá điện, Bộ Tài chính, Bộ Quốc phòng đều yêu cầu phân định rõ đâu là lỗ liên quan trực tiếp đến hoạt động sản xuất và cung ứng điện, đâu là chi phí ngoài hoạt động cốt lõi và tránh dồn gánh nặng lỗ lên giá điện. Liên đoàn Công nghiệp - Thương mại VN (VCCI) cũng bày tỏ quan điểm thận trọng và yêu cầu phải xác định rõ cơ quan có thẩm quyền và cơ sở pháp lý để tính toán tổng chi phí đưa vào giá điện.

Không nên "đẩy" hết lỗ sang người dùng điện

Chuyên gia Đỗ Thiên Anh Tuấn, giảng viên Đại học Fulbright VN, nói việc có nên cho phép tính lỗ vào giá điện hay không thực chất là chuyện chia sẻ rủi ro giữa ba bên: EVN, nhà nước và người dân. Ngành điện cần vốn rất lớn, thời gian thu hồi dài và phải vay nợ, mua nhiên liệu hoặc nhập thiết bị bằng ngoại tệ. Vì vậy, biến động tỷ giá là rủi ro thường thấy. Cách xử lý rủi ro này sẽ quyết định khả năng huy động vốn của EVN trong tương lai, mức ổn định của hóa đơn điện mà người dân rất quan tâm cũng như sự minh bạch đối với ngành điện nói chung.

"Về nguyên tắc kế toán thì khi đồng tiền trong nước mất giá vì nhiều lý do, nợ ngoại tệ tính bằng tiền đồng sẽ tăng lên, chi phí nhập khẩu nhiên liệu cũng tăng. Nếu không cho tính vào giá điện thì khoản lỗ bị treo trên sổ sách từ ngày này sang ngày khác chứ không tự động mất đi. Khoản lỗ càng lớn thì việc phân bổ sau này lại càng khó khăn. Tuy nhiên, nếu phân bổ luôn một lần khoản lỗ này thì hóa đơn tiền điện có thể sẽ tăng mạnh, ảnh hưởng đến chi tiêu của nhiều người, chưa kể còn kéo theo áp lực lạm phát là không nhỏ. Thế nên, nên theo nguyên tắc chia sẻ khoản lỗ đó thế nào để hài hòa lợi ích các bên liên quan, giữa lợi ích và rủi ro ngắn hạn với dài hạn", ông Tuấn phân tích.

Theo ông Đỗ Thiên Anh Tuấn, kinh nghiệm thế giới cũng khác nhau. Chẳng hạn, ở Philippines, biến động chi phí được đưa vào giá gần như ngay lập tức giúp tài chính DN điện trông khỏe mạnh hơn nhưng người dân chịu chi phí hóa đơn cao hơn và nhà nước cần có chính sách hỗ trợ cho người nghèo. Ngược lại, Indonesia để DN điện gánh phần lớn lỗ và nhà nước bù giá, giúp hóa đơn ít biến động nhưng ngân sách bị áp lực. Thái Lan thì chọn cách dung hòa hơn, tách phần chi phí biến động thành phụ phí rõ ràng trên hóa đơn và điều chỉnh theo quý. Ấn Độ thì cho phép thu hồi chậm, có biên độ và ngưỡng để tránh sốc chi phí hóa đơn cho người dân. Các nước có thị trường vốn phát triển như Mỹ, châu Âu, Nhật Bản thì DN tự quản trị rủi ro bằng công cụ phòng ngừa rủi ro tỷ giá, nhà nước ít khi can thiệp hành chính và chỉ yêu cầu minh bạch hóa.

Trong bối cảnh VN, chuyên gia Đỗ Thiên Anh Tuấn gợi ý không nên để EVN "ôm" hết rủi ro tỷ giá và giữ mãi khoản lỗ trên sổ sách vì cuối cùng thì chi phí cũng phải được xử lý bằng cách nào đó giữa ngân sách nhà nước và người dân. Tuy nhiên, cũng không nên đẩy hết sang người dùng ngay lập tức vì sẽ gây sốc cho hộ gia đình và nền kinh tế, nhất là bối cảnh có nhiều áp lực giá cả và lạm phát hiện nay. "Cần phải gắn cơ chế chia sẻ rủi ro với kỷ luật quản trị tài chính đặt ra cho EVN. Bởi nếu cứ lỗ là được phân bổ như vậy thì DN cũng sẽ không có động lực chủ động phòng ngừa hay quản lý rủi ro tỷ giá", ông Tuấn lưu ý.

Từ góc nhìn này, ông Tuấn đề xuất VN nên hướng đến một khung chính sách hợp lý là phân bổ có điều kiện, có trần và có độ trễ, kèm minh bạch và trách nhiệm. Phần chi phí biến động (nhiên liệu, tỷ giá) cần được tách riêng trên hóa đơn dưới dạng phụ phí. Nếu biến động quá lớn thì chia làm hai, một phần phân bổ dần trong 3 - 5 năm, một phần cân nhắc hỗ trợ tài khóa nhưng chỉ trong tình huống đặc biệt. Với người nghèo, thay vì trợ cấp qua giá điện chung khiến dẫn đến tình trạng người ăn theo (free riders), Chính phủ nên hỗ trợ trực tiếp theo mã khách hàng sẽ hiệu quả hơn. Đi kèm là các kỷ luật đối ứng, tức DN chỉ được phân bổ lỗ nếu có chính sách phòng ngừa rủi ro, tỷ lệ nợ ngoại tệ trong giới hạn an toàn và có kế hoạch giảm dần nợ ngoại tệ... Các chi phí phát sinh do quản lý yếu kém thì không được tính. Bộ Công thương phải công bố công khai công thức tính, số dư, lịch khấu hao và kết quả kiểm toán để tạo niềm tin.

Ông Nguyễn Tiến Thỏa, Chủ tịch Hội Thẩm định giá VN, nhấn mạnh giá điện phải được tính đúng, tính đủ các chi phí hợp lý, hợp lệ, cộng thêm mức lợi nhuận để DN tái sản xuất và làm đúng quy định pháp luật. Mà xét về quy định pháp luật, việc xử lý dòng tiền thâm hụt do giá gây ra theo hướng phân bổ dần vào giá điện là không trái với nguyên tắc hình thành giá điện, không mâu thuẫn với luật Điện lực, luật Giá năm 2023. Thế nhưng, để có sự đồng thuận trong xã hội, yếu tố quan trọng nhất là tính minh bạch, hợp lý. Khoản lỗ cần được giải trình rõ bằng số liệu trung thực, chính xác. Chẳng hạn, lỗ do nhà nước định giá bán ra thấp hơn chi phí đầu vào sản xuất hay do yếu kém trong quản trị khi tính cả các chi phí không hợp lý, hợp lệ vào giá. Thứ 2 là kiểm toán phải làm rõ, xác minh các số liệu kết quả sản xuất kinh doanh, báo cáo tài chính và kiểm tra việc hạch toán kế toán có đúng không; phải kiểm soát các chi phí nào được tính vào giá, chi phí nào không, chi phí nào hợp lệ...

"Loại được các chi phí bất hợp lý rồi, dựa trên chi phí hợp lý đó để xem chênh với giá bán ra tại thời điểm đó bao nhiêu. Từ đó, mới xác định khoản lỗ và bù vì chưa được tính đúng tính đủ", ông Thỏa nói.