Khẩn cấp xóa 'mùa ô nhiễm không khí' cho Hà Nội và TP.HCM

Chưa kịp hưởng thụ đã phải 'hưởng' ô nhiễm

Chỉ đạo của Thủ tướng được ban hành ngay vào thời điểm người dân Thủ đô phải trải qua những ngày ô nhiễm không khí trầm trọng. Từ cuối tháng 11 đến nay, ô nhiễm không khí tại Hà Nội thường xuyên lên ngưỡng xấu và rất xấu, nhất là trong khoảng thời gian từ đêm về sáng.

ẢNH CHỤP MÀN HÌNH

Riêng ngày 7.12, trời mù mịt trắng đục như sương từ sáng tới đêm. Tối 7.12, IQAir xếp Hà Nội là thành phố ô nhiễm nhất trên thế giới với chỉ số AQI là 230 - ngưỡng tím (mức rất không tốt cho sức khỏe). Chất lượng không khí liên tục ở mức xấu và rất xấu khiến nhu cầu mua máy lọc không khí tăng mạnh. Nhiều cửa hàng điện máy ghi nhận lượng khách tăng gấp đôi, một số dòng bán chạy rơi vào tình trạng khan hàng. Nhiều gia đình phải chủ động trang bị thêm thiết bị lọc khí cho từng phòng để giảm thiểu tác động từ bụi mịn PM2.5.

Trong khi đó, nhiều người ra đường "đi giữa làn sương bụi" mà không đeo khẩu trang còn cảm nhận rõ sự châm chích trên da mặt, thậm chí với những ai da nhạy cảm còn bị nổi mẩn đỏ. "Hà Nội đợt này thời tiết rất mát, se lạnh đúng kiểu thu đông. Ra đường thời tiết này thích lắm, không cần mặc quá nhiều áo rét mà cũng không phải lo che nắng, mỗi tội không khí quá bẩn chị ạ. Bọn em đi xe máy lượn lờ ngoài đường, nhìn mù tưởng sương mà về đến nhà tẩy trang mặt đen kịt. Bạn bè em đi nhiều là đứa nào cũng ho, nghẹt mũi hết. Đúng là chưa kịp hưởng tiết trời đẹp mùa thu đã phải "hưởng" ô nhiễm" - Kiều Anh (22 tuổi, ngụ Hà Nội) chia sẻ.

TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam cũng đã từng ví von chất lượng không khí ở Hà Nội xấu đến nỗi mấy năm gần đây, ngoài 4 mùa xuân - hạ - thu - đông, người ta còn nói đến "mùa ô nhiễm". Ô nhiễm không chỉ còn theo đợt mà đã trở thành xu hướng dài hạn. 

Tình trạng tại TP.HCM cũng ở mức nghiêm trọng không kém, mặc dù nồng độ PM2.5 không thật cao như ở một số địa phương phía bắc (nhưng vẫn gấp 4 lần khuyến cáo của WHO), ngày càng có nhiều ngày vượt quy chuẩn cho phép. Chỉ số AQI trong một số thời điểm đã ở hàng top trên thế giới. Đặc trưng là ô nhiễm có xu hướng dao động theo mùa và theo giờ, với các đỉnh ô nhiễm cao xuất hiện vào mùa khô và giờ cao điểm giao thông.

"Ô nhiễm không khí không giảm mà ngày càng vượt chuẩn và đỉnh ô nhiễm đang trở thành "cơn sóng nguy hiểm" cần ứng phó nhanh", TS Dương Hoàng Tùng cảnh báo.

ẢNH: NGUYỄN TRƯỜNG

Chuyển đổi giao thông xanh: Làm nhanh trước khi quá muộn

Các chuyên gia hàng đầu về môi trường đã nhiều lần chỉ rõ: Mỗi nơi đều có những nguyên nhân ô nhiễm riêng, tuy nhiên giao thông luôn là nguyên nhân số 1 gây ô nhiễm không khí ở hầu hết các đô thị. 

Đối với Hà Nội, số lượng xe máy khoảng 7 triệu và 800.000 ô tô. Nhiều xe máy cũ, ô tô tải. Với TP.HCM, giao thông đô thị dày đặc với trên 9 triệu xe máy và 1 triệu ô tô, nhiều xe tải xe buýt. Ở cả 2 thành phố đều còn nhiều loại phương tiện giao thông có chất lượng kém vẫn đang lưu hành dẫn đến thải lượng ô nhiễm không khí từ hoạt động giao thông vận tải đang có xu thế gia tăng, đặc biệt là sự phát thải các khí CO, NOx, SO2, NMVOC (các thành phần chính trong khí thải động cơ) - các tiền chất tạo thành PM2.5 thứ cấp trong không khí. 

Trong đó, xe máy hiện vẫn là nguồn đóng góp chính. Tại TP.HCM, xe máy là nguồn ô nhiễm chính trong các phương tiện giao thông, lần lượt chiếm 35,3%, 91,4%, 65,4%, 70,4% đối với NOx, CO, SOx, NMVOC trong các nguồn trên đường. Một chiếc xe máy chạy xăng đời cũ có thể phát thải ra mức CO, HC, NOx và bụi mịn cao gấp 10 - 20 lần một chiếc ô tô đạt chuẩn Euro 4 - 5.

Do đó, TS Hoàng Dương Tùng rất ủng hộ các kế hoạch kiểm soát khí thải từ xe máy, nâng chuẩn khí thải của ô tô và chuyển đổi phương tiện giao thông từ sử dụng động cơ đốt trong sang xe điện mà Hà Nội và TP.HCM đang triển khai. Ông cũng nhấn mạnh người dân ngày càng có ý thức hơn về việc bảo vệ sức khỏe, các đề án cũng đã có nghiên cứu kỹ về lộ trình cũng như tác động tới xã hội để lên phương án triển khai hợp lý. Do đó, cần triển khai càng sớm càng tốt, làm nhanh trước khi quá muộn.

Thực tế, ô nhiễm không khí không chỉ là vấn nạn của Việt Nam mà là "căn bệnh" hầu hết các đô thị lớn trên thế giới đã từng mắc phải trong quá trình phát triển mạnh công nghiệp hóa.

Điển hình là Trung Quốc. Mở cửa nền kinh tế vào năm 1978 đã khiến lượng khí thải carbon ở nước này tăng vọt, dẫn đến tình trạng bầu trời đầy khói bụi và sông ngòi bị ô nhiễm. Điều này đã thúc đẩy Bắc Kinh phải có động thái quyết liệt giải quyết ô nhiễm môi trường, thông qua những biện pháp nhanh, mạnh. 

Trung Quốc giải quyết theo thứ tự ưu tiên, và ưu tiên số một chính là giao thông. chính quyền Trung ương thúc đẩy và khuyến khích người dân sử dụng phương tiện chạy bằng điện, với lý do khí thải trong vòng đời của những phương tiện này thấp hơn nhiều so với động cơ đốt trong truyền thống.

Nhiều thành phố ở Trung Quốc, chẳng hạn như Thâm Quyến đã thực hiện việc “điện khí hóa” toàn bộ xe buýt hoạt động tại đây. Theo số liệu được công bố năm 2017, toàn bộ 16.000 xe buýt hoạt động ở Thâm Quyến đều chạy bằng điện. Động thái trên cũng được các thành phố lớn khác áp dụng.

Cũng từ năm 2000, Trung Quốc là một trong những quốc gia đầu tiên đánh giá xe máy xăng là nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường nên đã áp dụng hàng loạt tiêu chuẩn để hạn chế sự phát triển của loại phương tiện này. Sau 12 năm, hơn 200 thành phố cấm xe máy xăng đi vào trung tâm, một mặt cải thiện chất lượng không khí trên 80% diện tích đất nước, một mặt đưa Trung Quốc trở thành thị trường tiêu thụ xe máy điện lớn nhất thế giới trong nhiều năm.

Không chỉ Trung Quốc, hầu hết các nước trên thế giới cũng đều đang thực hiện chính sách "giảm xăng - tăng điện", thúc đẩy ngành công nghiệp ô tô, xe máy hướng tới các loại xe xanh hơn, không phát thải.

Các chuyên gia đều khẳng định Việt Nam không thể nằm ngoài xu thế và nếu muốn sớm có được thành quả, cần cấp bách triển khai các đề án, chương trình theo đúng kế hoạch.