Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép, tam giác chiến lược cho phát triển TP.HCM mới

Chia sẻ tại hội thảo chuyên đề “Kết nối liên vùng Động lực phát triển khu thương mại tự do TP.HCM”, TS Đỗ Thiên Anh Tuấn, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, cho rằng nếu khu thương mại tự do (FTZ) được xem là không gian phát triển mới của TP.HCM thì trục Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép chính là "xương sống" hạ tầng quyết định khả năng vận hành của mô hình này.

Theo ông Tuấn, Thủ Thiêm , Long Thành và cảng Cái Mép - Thị Vải không phải là ba điểm phát triển riêng lẻ mà là ba cực chức năng, được hình thành thông qua những quyết định đầu tư mang tính chiến lược. Mỗi cực đảm nhiệm một vai trò khác nhau nhưng bổ trợ nhau trong một tầm nhìn thống nhất về tổ chức không gian kinh tế vùng Đông Nam Bộ.

Trong đó , Thủ Thiêm là trung tâm kinh tế, dịch vụ và tài chính; Long Thành là cửa ngõ hàng không quốc tế và trung tâm logistics hàng không; Cái Mép - Thị Vải là cụm cảng nước sâu hiếm hoi trong khu vực, có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn trên 200.000 tấn, gắn với khu thương mại tự do Cái Mép Hạ và dòng luân chuyển hàng hóa quy mô lớn với chi phí thấp.

Nếu 3 cực hoạt động rời rạc, thiếu kết nối thì các dự án dù lớn đến đâu cũng chỉ tạo ra giá trị cục bộ và hiệu ứng lan tỏa hạn chế. Ngược lại, nếu kết nối chiến lược và thông suốt, Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép có thể hợp thành một cấu trúc kinh tế gắn kết tài chính, hàng không, cảng biển và FTZ.

"Trong cấu trúc này, chuỗi giá trị của vùng TP.HCM được nâng cấp, năng lực cạnh tranh được củng cố và vai trò động lực của Vùng đối với tăng trưởng quốc gia mới được phát huy đầy đủ", ông Tuấn nhấn mạnh.

Vấn đề trọng tâm hiện nay là làm sao cộng hưởng được lợi thế, tiềm năng của tam giác chiến lược Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép.

Ông Vũ Chí Kiên, Phó Viện trưởng, Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, cho rằng việc sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đã mở ra một chương mới cho TP.HCM với giá trị GRDP năm 2025 chiếm 23,5% GDP cả nước, ước tính 3,03 triệu tỷ đồng. Đặc biệt, đưa TP.HCM từ vị thế một đô thị trung tâm sang một siêu vùng đô thị - công nghiệp - logistics, với đủ các cấu phần từ sản xuất, logistics hàng hải - hàng không và dịch vụ tài chính quốc tế.

Trong đó, Cái Mép Hạ được xác định là cửa ngõ hàng hải quốc tế trực tiếp của TP.HCM, đồng thời là vị trí chiến lược để hình thành khu thương mại tự do thế hệ mới. Lợi thế một cảng nước sâu, kết nối trực tiếp với các tuyến hàng hải quốc tế của Cái Mép Hạ đang trở thành điểm tựa, để TP.HCM nâng cấp vai trò trong chuỗi logistics khu vực Đông Nam Á.

Nếu kết nối thông suốt sẽ tối ưu chi phí logistics, rút ngắn thời gian lưu thông hàng hóa. Đặc biệt, hai hạ tầng chiến lược của Vùng là sân bay Long Thành và cảng Cái Mép-Thị Vải sẽ đồng thời khai thác hiệu quả.

Các chuyên gia cho rằng cần cơ chế quản trị hiệu quả. TP.HCM phải đóng vai trò hạt nhân, để điều phối dòng chảy hàng hóa và dịch vụ giữa các khu thương mại tự do và vùng phụ cận; đồng thời triển khai sandbox pháp lý cho các lĩnh vực mới như logistics công nghệ cao, tài chính quốc tế, thương mại số...

Gỡ điểm nghẽn tư duy quy hoạch giao thông

Tuy tiềm năng và lợi thế lớn nhưng hạn chế kết nối đang khiến tam giác này liên tục xảy ra tình trạng tắc nghẽn, ảnh hưởng lớn đến dòng chảy logistics.

Xét về kết nối hiện nay giữa Thủ Thiêm và sân bay Long Thành đang tập trung vào đường bộ với trục cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây. Tuy nhiên, tuyến kết nối này rất không ổn định vì thời gian di chuyển biến động mạnh theo khung giờ và điều kiện giao thông.

Với trục Long Thành nối Cái Mép - Thị Vải, dù được xác định là hành lang logistics chiến lược của Vùng, nhưng kết nối vẫn phụ thuộc vào Quốc lộ 51 vốn quá tải kéo dài.

Tương tự, kết nối giữa Thủ Thiêm và Cái Mép cũng chủ yếu dựa vào đường bộ, với luồng container và hàng nặng phải đi xuyên qua lõi đô thị TP.HCM, do thiếu các tuyến vành đai và hành lang container chuyên biệt.

Điều này khiến năng lực vượt trội của cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải bị hạn chế. Không chỉ gia tăng chi phí logistics mà còn làm trầm trọng thêm áp lực giao thông đô thị. Trong khi đường thủy vốn chi phí thấp và giảm tải cho đường bộ thì chưa được đầu tư tương xứng để phát huy đúng vai trò.

Theo TS Đỗ Thiên Anh Tuấn, điểm nghẽn căn bản hiện nay nằm ở tư duy quy hoạch giao thông truyền thống, vốn được hình thành theo ranh giới hành chính và theo từng dự án đơn lẻ. Cảng biển được tối ưu hóa chủ yếu theo năng lực bốc dỡ; sân bay chú trọng công suất hành khách và hàng hóa, còn đô thị chỉ tập trung giải quyết bài toán giao thông nội bộ.

Cách tiếp cận thiếu tầm nhìn hệ thống này khiến giá trị gia tăng và sự lan tỏa phát triển cho toàn vùng bị hạn chế. Các dòng luân chuyển hàng hóa, lao động, dịch vụ, vốn và tri thức…bị đứt đoạn tại ranh giới hành chính và tại các điểm giao thoa hạ tầng chiến lược.

Đặt trong bối cảnh phát triển mới của TP.HCM và yêu cầu đột phá của kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên mới, cách tiếp cận này đang bộc lộ rõ giới hạn. TP.HCM và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam cần thay đổi tư duy phát triển hạ tầng đơn thuần sang tư duy tổ chức lại không gian kinh tế Vùng.

"Cần một “nhạc trưởng” đủ thẩm quyền và năng lực điều phối, có động lực và năng lực, để nhìn nhận toàn bộ mạng lưới giao thông như một chỉnh thể, có cấu trúc thống nhất. Trong đó đường bộ, đường sắt, đường thủy, cảng biển và sân bay không phải hoạt động như những đường thẳng song song, mà phải được kết nối, phân vai trò và bổ trợ chặt chẽ cho nhau", TS Đỗ Thiên Anh Tuấn nói.

Chuyên gia này nói thêm phải đặt bài toán quy hoạch hệ thống giao thông kết nối Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép theo hướng xa hơn nữa, không chỉ thuần túy là những cây cầu vượt, xây thêm tuyến đường, mở rộng làn xe hay gia tăng năng lực từng công trình riêng lẻ...đó là giải pháp ngắn hạn.

Giao thông phải là hạ tầng vận hành của các dòng chảy kinh tế hiện đại, từ hàng hóa, dịch vụ, vốn, con người cho tới tri thức và dữ liệu. Đây là bài toán tổ chức lại không gian kinh tế Vùng, tái cấu trúc chuỗi giá trị quốc gia, tìm kiếm và phát huy các mô hình thể chế đột phá mới.

Trên nền tảng tư duy đó, diện mạo tam giác Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép trong tương lai không chỉ là một tập hợp các dự án hạ tầng quy mô lớn đang và sắp triển khai, mà là một kiến trúc động lực mới cho cả vùng kinh tế TP.HCM. Ở đó hạ tầng giao thông đóng vai trò là chất keo kết dính, giúp khép kín chuỗi giá trị toàn vùng, góp phần nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của toàn bộ nền kinh tế Việt Nam.