Việt Nam vừa vận hành nhà máy sản xuất 'vàng xanh' quy mô nhất thế giới: Là mặt hàng cả thế giới đều cần, quy mô thị trường hàng chục tỷ USD

Việt Nam vừa đón nhận một cột mốc quan trọng trong ngành năng lượng sinh khối khi nhà máy sản xuất viên nén đen IGEP, do liên doanh Idemitsu Green Energy Plant vận hành chính thức đi vào hoạt động thương mại. Với công suất 120.000 tấn mỗi năm – thuộc nhóm lớn nhất thế giới – dự án này không chỉ đánh dấu bước tiến công nghệ mà còn mở ra cơ hội xuất khẩu mới cho Việt Nam trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, giữa bối cảnh toàn cầu đang dần rời xa than đá .

Trong vòng một thập kỷ qua, hơn 80 quốc gia đã công bố lộ trình giảm dần hoặc chấm dứt sử dụng than trong phát điện. Liên minh Powering Past Coal của Liên Hợp Quốc cho biết, sản lượng điện từ than toàn cầu đã giảm khoảng 15% so với mức đỉnh năm 2013, trong khi nhu cầu năng lượng từ sinh khối và chất đốt carbon thấp lại tăng liên tục.

Các quốc gia phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc hay các nước châu Âu đang đẩy mạnh nhập khẩu viên nén sinh khối – một dạng nhiên liệu được xem là “trung hòa carbon” vì phát thải CO₂ trong quá trình đốt được bù đắp bởi lượng hấp thụ trong giai đoạn cây trồng phát triển.

Đặc biệt, viên nén đen (black pellet), sản phẩm của công nghệ nhiệt phân tiên tiến, có khả năng thay thế than đá trong các nhà máy nhiệt điện hiện hữu mà không cần thay đổi kết cấu lò đốt. So với viên nén truyền thống (white pellet), loại nhiên liệu này có nhiệt trị cao hơn, chống ẩm tốt và dễ bảo quản – yếu tố quan trọng đối với vận chuyển đường biển dài ngày.

Lợi thế nguyên liệu và tiềm năng sản xuất của Việt Nam

Việt Nam đang sở hữu nền tảng thuận lợi để phát triển công nghiệp sinh khối. Mỗi năm, ngành lâm nghiệp nước ta khai thác hơn 20 triệu m³ gỗ từ rừng trồng, phần lớn phục vụ sản xuất đồ gỗ xuất khẩu và giấy. Tuy nhiên, một lượng lớn phụ phẩm như mùn cưa, dăm bào, vỏ cây hay cành ngọn sau khai thác chưa được tận dụng hiệu quả. Đây chính là nguồn nguyên liệu lý tưởng cho sản xuất viên nén sinh khối.

Theo Tổng cục Lâm nghiệp, diện tích rừng trồng của Việt Nam, tính đến hết năm 2024, cả nước có hơn 14,87 triệu ha rừng, trong đó hơn 70% là rừng nguyên liệu công nghiệp ngắn ngày như keo, bạch đàn, thông. Cùng với sự phát triển mạnh của ngành chế biến gỗ – đạt kim ngạch xuất khẩu trên 14 tỷ USD/năm – Việt Nam có thể tận dụng dòng phụ phẩm để hình thành chuỗi giá trị năng lượng sinh học có tính bền vững và thân thiện môi trường.

Việc nhà máy IGEP của Idemitsu đi vào hoạt động thương mại không chỉ là bước khởi đầu, mà còn là tín hiệu cho thấy Việt Nam đang dần bước vào chuỗi cung ứng năng lượng sạch toàn cầu. Công nghệ xử lý nhiệt tiên tiến mà IGEP sử dụng cho phép biến gỗ và phế phẩm lâm nghiệp thành viên nén đen có nhiệt trị tương đương than đá , mở ra hướng xuất khẩu giá trị cao sang Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu – những thị trường đang tăng nhanh nhu cầu thay thế than.

Nhu cầu nhập khẩu viên nén toàn cầu dự kiến đạt gần 60 triệu tấn vào năm 2030, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), tăng gấp đôi so với hiện nay. Trong đó, thị trường viên nén đen dự báo sẽ đạt quy mô hơn 24 tỷ USD vào năm 2030 với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm đạt 7,8%. Nhật Bản và Hàn Quốc chiếm khoảng 30% tổng lượng nhập khẩu, chủ yếu dùng cho các nhà máy nhiệt điện chuyển đổi từ than sang sinh khối.

Với vị trí địa lý gần các thị trường này, chi phí logistics cạnh tranh và nguồn cung gỗ dồi dào, Việt Nam có lợi thế rõ rệt so với nhiều nước trong khu vực. Thực tế, Việt Nam đã nằm trong nhóm ba quốc gia xuất khẩu viên nén trắng lớn nhất thế giới, với hơn 4,5 triệu tấn năm 2023, chủ yếu sang Hàn Quốc và Nhật Bản. Sự xuất hiện của viên nén đen – có giá trị cao hơn 30–40% so với viên nén thông thường hứa hẹn sẽ nâng cấp vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng năng lượng xanh.

Ngoài lợi ích kinh tế, ngành viên nén còn góp phần giảm phát thải khí nhà kính, phù hợp với cam kết của Việt Nam tại COP26 về đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Nếu được quản lý tốt và phát triển đúng hướng, việc sử dụng phụ phẩm lâm nghiệp để sản xuất năng lượng có thể giúp giảm áp lực lên rừng tự nhiên, tạo thêm việc làm ở khu vực nông thôn và đóng góp tích cực vào mục tiêu tăng trưởng xanh.

Thách thức của Việt Nam 

Dù tiềm năng lớn, ngành sản xuất viên nén vẫn đối mặt một số thách thức. Nguồn nguyên liệu phụ phẩm hiện chưa được quy hoạch rõ ràng, dẫn đến tình trạng thiếu ổn định về cung ứng tại một số vùng. Ngoài ra, giá gỗ nguyên liệu trong nước có xu hướng tăng do cạnh tranh với xuất khẩu dăm gỗ và sản xuất giấy, có thể làm giảm lợi nhuận của các nhà máy sinh khối.

Bên cạnh đó, các yêu cầu về chứng chỉ rừng bền vững (FSC, PEFC) đang trở thành tiêu chuẩn bắt buộc để hàng hóa sinh khối được chấp nhận tại các thị trường phát triển. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc rõ ràng, đồng thời đầu tư mạnh cho công nghệ chế biến, quản lý rừng và logistics.

Sự ra đời của nhà máy IGEP là bước khởi đầu cho quá trình chuyển đổi năng lượng xanh gắn liền với lợi thế tài nguyên của Việt Nam. Để phát huy tối đa tiềm năng, cần có chính sách hỗ trợ cụ thể về quy hoạch vùng nguyên liệu, khuyến khích đầu tư công nghệ xử lý sâu, và xây dựng hành lang pháp lý cho xuất khẩu nhiên liệu sinh khối.

Trong bối cảnh thế giới đang dịch chuyển khỏi than đá , viên nén đen không chỉ là sản phẩm năng lượng, mà còn là cơ hội để Việt Nam khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng năng lượng xanh toàn cầu – nơi giá trị không chỉ nằm ở sản lượng, mà ở cam kết phát triển bền vững.